Διαφέρει από τον ιδεότυπο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στο ότι τα κόμματα δεν ψηφίζονται στη βάση των προγραμματικών τους θέσεων, όπως φανταζόταν ο Anthony Downs, ή στη βάση της αποδεδειγμένης τους ικανότητας να αυξήσουν το «κοινό καλό».

Στον ιδεότυπο της πελατειακής δημοκρατίας τα κόμματα ψηφίζονται βάσει της ικανότητας τους να παρέχουν συγκεκριμένα – μη καθολικά – υλικά οφέλη στους «πελάτες» τους.

Η πολιτική νομιμότητα του συστήματος σε αυτές τις δημοκρατίες στηρίζεται στην ικανότητα των κομμάτων να κατανέμουν αυτά τα οφέλη είτε σε άτομα είτε σε ομάδες ατόμων.

Σε κάποιο βαθμό οι πελατειακές σχέσεις μεταξύ πολιτικών και πολιτών υπάρχουν παντού.  Είναι όμως ιδιαίτερο χαρακτηριστικό δημοκρατιών στη νότια και ανατολική Ευρώπη, στη Λατινική Αμερική, στη νοτιανατολική Ασία και στην Αφρική. 

Η πελατειακή δημοκρατία φαίνεται να βρίσκει πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης εκεί που η δημοκρατία προϋπάρχει της σύστασης ανεξάρτητων γραφειοκρατικών μηχανισμών.  Εκεί, δηλαδή, που ο πολιτικός ανταγωνισμός προϋπάρχει της δημιουργίας αποτελεσματικών, μη πολιτικοποιημένων κρατικών δομών, όπως στην Ελλάδα.

Στις πελατειακές δημοκρατίες οι θέσεις και οι προαγωγές στο δημόσιο, οι μισθοί και τα επιμίσθια, οι παροχές και τα επιδόματα, οι επαγγελματικές και πολεοδομικές άδειες ή ακόμα και η προσαγωγή στη δικαιοσύνη ή η πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη εξαρτώνται από αποφάσεις πολιτικών. 

Οι πόροι που κατανέμονται στους πελάτες των πολιτικών είναι κυρίως κρατικοί, γι’ αυτό και σε νοτιοευρωπαϊκές δημοκρατίες, οι πελατειακές σχέσεις σχετίζονται με τη ραγδαία μεγέθυνση του κρατικού τομέα, σε βάρος του ιδιωτικού.

Η σύγχρονη πελατειακή δημοκρατία, βέβαια, δεν στηρίζεται αποκλειστικά σε κρατικούς πόρους.  Στο Παλέρμο της δεκαετίας του 1970, η πρόσβαση σε πιστώσεις – και κατ’ επέκταση, η εξαίρεση από τις υποχρεώσεις εξόφλησης δανείων – ήταν μέρος του πελατειακού δικτύου του τοπικού χριστιανοδημοκρατικού κόμματος.

Επειδή η πολιτική νομιμότητα της πελατειακής δημοκρατίας στηρίζεται στην κατανομή κρατικών και χρηματοοικονομικών πόρων, μια οικονομική κρίση που περιορίζει αυτούς τους πόρους, μπορεί να οδηγήσει σε αναδόμηση του κομματικού συστήματος, όπως έγινε στην Ελλάδα το 2012 και στην Ιταλία το 2013.

Εντούτοις, ακόμα και μια βαθιά οικονομική κρίση, όπως η σημερινή, είναι αμφίβολο αν μπορεί να αλλάξει το βασικό τρόπο λειτουργίας του πελατειακού συστήματος.

Διεθνείς οργανισμοί, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα ή το ΔΝΤ, που δίνουν έμφαση στη διακυβέρνηση και στη διαφάνεια των χωρών που δανείζουν, αγνοούν τη δομή των πολιτικών κινήτρων που υπάρχουν σε πελατειακές δημοκρατίες.

Οι πολιτικοί σε πελατειακές δημοκρατίες δεν έχουν κανένα κίνητρο να μεταρρυθμίσουν το σύστημα.  Αντίθετα, έχοντας απολέσει τους πόρους για καλλιέργεια πελατειακών σχέσεων, έχουν κίνητρο να δημιουργήσουν νέα πεδία παροχής πολιτικής προστασίας. 

Άλλωστε ο κίνδυνος ανέχειας, λόγω της κρίσης, δημιουργεί αυξημένη ζήτηση για πολιτική προστασία. 

Η προστασία θέσεων εργασίας κομματικών πελατών, η παροχή αυξημένων συντελεστών δόμησης, η διαγραφή μη εξυπηρετούμενων δανείων, η καθυστέρηση σε εκποιήσεις ακινήτων, αποτελούν τη μετεξέλιξη του πελατειακού συστήματος που στηριζόταν στην προσφορά εργασίας, προαγωγών και πιστώσεων.

Οι πελατειακές δημοκρατίες, λοιπόν, ελάχιστα αλλάζουν και σπάνια μετεξελίσσονται σε αντιπροσωπευτικού τύπου δημοκρατίες. 

Οι πολιτικοί «προστάτες» του συστήματος μπορούν να επιλέξουν νέους πελάτες, αλλά συνεχίζουν να λειτουργούν ως προστάτες.  Οι «πελάτες» μπορούν να επιλέξουν νέους πολιτικούς προστάτες, συνεχίζουν όμως να συμπεριφέρονται ως πελάτες. 

Οι λίγοι πολιτικοί «μεταρρυθμιστές» σε αυτές τις δημοκρατίες αποτυγχάνουν γιατί δεν αντιλαμβάνονται την πελατειακή λογική του συστήματος ή γιατί τελικά συμβιβάζονται με το στάτους κβο και μετατρέπονται σε «προστάτες».

Οι πολλοί μη-πελάτες-«πολίτες» του συστήματος παραμένουν ή περιπίπτουν σε αδράνεια, περιμένοντας την αλλαγή.  Θεωρούν υπεύθυνους για την κατάντια της πολιτείας τους «προστάτες» και τους «πελάτες», όχι όμως τους εαυτούς τους, που τους ανέχονται.

Του Αντώνη Α. Έλληνα, επίκουρου καθηγητή πολιτικής επιστήμης, Παν. Κύπρου

Βιβλιογραφία:

Anthony Downs (1957) An economic theory of democracy, New York: Harper.

S.N. Eisenstandt and Rene Lemarchard, eds. (1981) Political Clientelism, Patronage and Development, London: Sage.

Herbert Kitschelt (2007) Patrons, clients and policies, Cambridge: CUP.

Simona Piattoni (2001) Clientelism, interests and democratic representation, Cambridge: CUP.

Martin Shefter (1977) “Party and Patronage: Germany, England, and Italy” Politics & Society 7: 403-451.

Διαφωνώ με αυτή τη λογική όπως θα μπορεί να υλοποιηθεί στην Κύπρο λόγω των σοβαρών κινδύνων στην επιτυχή πραγματοποίηση της αλλαγής, και επίσης διαφωνώ με την ιδέα ότι έχει η κυπριακή οικονομία την πολυτέλεια να εισαγάγει, μέσω αυτής της συζήτησης, και αυτή την αβεβαιότητα στα μυαλά επίδοξων επενδυτών, καταθετών, τουριστών, καταναλωτών και επιχειρηματιών.  Η Ελλάδα, για παράδειγμα, έχασε (τουλάχιστον) μια ολόκληρη τουριστική περίοδο το 2012 με αυτή τη συζήτηση, και η μαζική εκροή καταθέσεων τότε ήταν ένας από τους λόγους αύξησης του ELA (έκτακτη παροχή ρευστότητας) στη Λαϊκή Τράπεζα.

Αλλά πέστε ότι κοιμήσαμε τους πάντες και ξαφνικά, επιτυχώς, καταφέρνουμε να εισαγάγουμε νέο νόμισμα.  Θα αντιμετωπίσουμε αμέσως δύο ταυτόχρονα οικονομικά προβλήματα από το γεγονός ότι έξοδος σημαίνει μηδέν δανειοδότηση από το εξωτερικό καθώς δεν θα μπορούμε να πληρώσουμε τους υφιστάμενους δανειστές μας και άρα δεν θα μας δανείζει κανένας για ορισμένα χρόνια (ναι, ούτε η τρόικα).  Έχουμε πρωτογενές έλλειμμα 3.1% στο δημόσιο προϋπολογισμό για το 2012.  Με μηδέν δανειοδότηση από το εξωτερικό, η κυβέρνηση θα πρέπει να βρει άμεσα αυτά τα χρήματα (περίπου €580 εκ.) για να δουλέψουν οι δημόσιες υπηρεσίες και να πληρωθούν μισθοί.  Είτε αυτές οι δαπάνες κόβονται αυτόματα, είτε η κυβέρνηση τυπώνει χρήμα για αυτές τις ανάγκες.  Αυτό απλώς θα αυξάνει τον πληθωρισμό όμως και θα είχε τα ίδια κακά αποτελέσματα στο βιοτικό επίπεδο με τη μείωση δαπανών, απλώς με διαφορετικό τρόπο (αύξηση στο κόστος ζωής).  Ταυτόχρονα, θα πρέπει να βρεθεί ξένο συνάλλαγμα για να εισαχθούν ήδη πρώτης ανάγκης (φάρμακα και πετρέλαιο).  Άρα αμέσως αρχίζουμε με μείωση δαπανών €580 εκ., εξαιρετικά αυστηρών συναλλαγματικών περιορισμών και ελλείψεων πρώτων υλών.

Έξοδος σημαίνει επίσης σημαντική υποτίμηση.  Προσέξτε ότι η Κύπρος ποτέ στην ιστορία της (αντίθετα με την Ελλάδα) δεν χρησιμοποίησε την υποτίμηση για να γίνει περισσότερο ανταγωνιστική.  Ακόμη και μετά την τουρκική εισβολή η ανταγωνιστικότητα ήρθε εν μέρει με περίπου 25% μείωση μισθών των δημοσίων υπαλλήλων.  Υπάρχει λόγος για αυτό.  Αν εισάγεις πετρέλαιο και εξαρτώνται τα πάντα από αυτό και πουλάς τουρισμό, μια υποτίμηση πχ στο 50%, θα διπλασιάσει το κόστος σου αλλά δυσκολεύομαι να δω πως θα διπλασιάσει τους τουρίστες σου για να έρθεις στα ίσια.  Γιατί πρέπει να καταστρέψουμε τελείως και τις αποταμιεύσεις του λαού μέσω υποτίμησης (πληθωρισμού) είναι κάτι που μου διαφεύγει (οι πραγματικοί μισθοί θα μειωθούν είτε μείνουμε, είτε φύγουμε, από το ευρώ).

Αυτό το τελευταίο σημείο πρέπει να τονισθεί από διαφορετικές σκοπιές.  Για να γίνει ανταγωνιστική η οικονομία θα πρέπει είτε να γίνουμε περισσότερο παραγωγικοί, είτε να αποδεχθούμε κάποιες μειώσεις πραγματικών μισθών, είτε με κάποιο συνδυασμό των δύο.  Αυτή την επίπονη αλλαγή είμαστε αναγκασμένοι να την κάνουμε.  Η ερώτηση τότε είναι αν αυτή η αλλαγή έχει μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας, και λιγότερο πόνο για τη μάζα του λαού, εντός ή εκτός ευρωζώνης.  Αν φύγουμε από το ευρώ, οι μειώσεις μισθών θα έρθουν από την αύξηση των τιμών (βενζίνης, ηλεκτρισμού και φαρμάκων) και θα επηρεάσουν περισσότερο τους φτωχότερους στην οικονομία που δεν έχουν λογαριασμούς σε ξένο συνάλλαγμα αλλά βασίζονται στο ντόπιο μισθό και μικρές καταθέσεις τους.  Αντίθετα, αυτοί που είτε έχουν ξένο συνάλλαγμα (σε καταθέσεις ή μετοχές), είτε έχουν τη δυνατότητα να κερδίζουν ξένο συνάλλαγμα, θα βρίσκουν την Κύπρο φθηνότερη, όσο το ποσοστό υποτίμησης.  Για αυτό το λόγο η έξοδος από το ευρώ μπορεί να είναι η μεγαλύτερη μεταφορά πλούτου από φτωχούς προς πλουσίους που θα έχει γίνει ποτέ στην Κύπρο.  Αν μείνουμε στο ευρώ, ο πόνος θα προέλθει από τις αλλαγές που θα περιλαμβάνουν είτε μια μείωση μισθών, είτε μια αύξηση της παραγωγικότητας, είτε ένα συνδυασμό των δύο (για να καταπολεμηθεί η ανεργία).  Στο δικό μου το μυαλό, το γεγονός ότι πληρώνουμε τον ψηλότερο ηλεκτρισμό στην ευρωζώνη δεν έχει απολύτως τίποτα να κάνει με το νόμισμα.  Δεν βελτιώνεται μακροπρόθεσμα η πραγματική παραγωγικότητα με αλλαγή νομίσματος, οι υποτιμήσεις της δραχμής το 1985 και 1998 θα έπρεπε να μας είχαν διδάξει αυτό το μάθημα.

Υπάρχει επίσης η γεωστρατηγική όψη.  Μπορούμε να αποχωρήσουμε από το ευρώ και να μείνουμε στην ΕΕ; Από πολιτική άποψη, μπορούμε να πάρουμε βελούδινο διαζύγιο όταν χρωστάμε μέσω του ELA περίπου €10 δισ. και έχουμε εξωτερικό χρέος περίπου ακόμη €7 δισ. το οποίο δεν θα πληρώσουμε; Τα ποσά είναι μικρά, αλλά τεράστια σαν ποσοστό του ΑΕΠ (100%).  Όπως είχα γράψει και τον Αύγουστο του 2011 για το επερχόμενο μνημόνιο, μάλλον η μικρή Κύπρος θα χρησιμοποιηθεί για παραδειγματισμό, για να μην επαναληφθεί σε μεγαλύτερο επίπεδο (Ελλάδας, Ισπανίας ή Ιταλίας) το ίδιο σενάριο.  Στη μελέτη ΑΚΕΛ υπάρχει η νομική ανάλυση αυτού του θέματος και συμφωνώ ότι δεν είναι καθόλου ξεκάθαρη η νομική διαδικασία εξόδου από την ευρωζώνη.  Στο τέλος της ημέρας όμως πιστεύω ότι η απόφαση θα είναι πολιτική, και θα έπρεπε να είχαμε ήδη μάθει τη σημασία συμμαχιών εντός της ΕΕ, για να μην ξαναβρεθούμε και πάλι μόνοι.  Άρα δε βλέπω πως πολιτικά θα είναι βελούδινο αυτό το διαζύγιο.  Άποψη μου είναι ότι θα είμαστε στο τέλος της ημέρας όχι μόνο εκτός ευρώ, αλλά και εκτός ΕΕ και σίγουρα με εκνευρισμένους πρώην συμμάχους σε μια επικίνδυνη περιοχή.  Και χωρίς αξιόπιστους συμμάχους σε αυτή την περιοχή δεν ξέρω αν θα μπορούμε να εκμεταλλευτούμε το φυσικό αέριο και να διασφαλίσουμε μακροπρόθεσμα την εθνική μας ασφάλεια.

 Ο Αλέξανδρος Μιχαηλίδης είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και μέλος του Συμβουλίου Εθνικής Οικονομίας.  Οι απόψεις που εκφράζονται είναι αυστηρά προσωπικές.

One issue is the cause of the crisis. The communist party, AKEL, which bears much responsibility for Cyprus reaching this state, tends towards arguments deceptively implying that the current condition of Cyprus is due to the EuroGroup and the Troika. However, Cyprus has 14% unemployment, while still having experienced only a minor impact from Troika measures.

Herman van Rompuy referred to “years of mismanagement”, which every Cypriot knows is true. The main attribution of responsibility to the euro is that being in the euro area contributed to the attractiveness of Cyprus to foreign (including Russian) depositors. However the economic problems were the result of the world economic crisis combined with three other factors: The first was that, based on the foreign deposits, Cyprus bankers followed an expansionary policy of loans and investments, and (second factor), a profiteering attitude which verged on gambling. When the crisis came, the banks faced severe liquidity problems and the second largest bank of the island became insolvent. Policymakers and the regulating institutions, the Ministry of Finance, or the Central Bank of Cyprus, fell short in their job.

The second issue is the treatment of Cyprus by the Troika and the Euro Group, just two weeks after Nicos Anastasiades became president, after the end of the term of our previous, communist president, Demetris Christophias. The new president  had committed himself  to  immediately negotiating, agreeing and signing  a Memorandum of Understanding  on the bailout.

The treatment he received from the Troika and the Euro Group has caused shock all over the world. Other Mediterranean and small members of the EU should be warned. After showing patience with anti-EU Christophias for months, they exposed Anastasiades to pressure and deadlines, threatening to suddenly cut off Emergency Liquidity Assistance funds to the banks, assistance which had been provided for over a year to one bank that many local analysts considered insolvent, by-passing ECB policies.

The reasons given both by the Euro Group president and the sole large power active in the EU now, Germany, for the harsh treatment of Cyprus are deceptive or straight-forwardly wrong. They are deceptive because they never mention that, though with many weaknesses, the Cyprus economic model, which is based on services, and not heavy industry, functioned and was not in danger of collapse, until the EuroGroup decided the PSI to the Greek public debt, which landed the Cyprus banks with a 4.5 billion euro loss, equivalent to 25% of the country’s GDP. We are not aware of any other country suffering similar losses, since Finland was hit by similar proportionate loss of GDP with the collapse of the Soviet Union.

It was negligent for both the Cyprus Government and the  European Council that Christophias was allowed to  agree to the PSI without being clearly warned on the consequences for Cyprus, and without any measures being taken for the security of a small Euro Group member state. These two factors alone should have induced extra understanding on the part of the EuroGroup for their, at least moral, obligation to support the recovery in Cyprus.

Additionally, the measures insisted on contain injustice for innocent people. Of course the two large banks have the main responsibility. But who are the human bearers of this responsibility? It is clear that those responsible are the shareholders who elected the boards, the boards who appointed the directors and other officials, the officials who made the decisions, and finally those who bought the bonds of these banks. What is the responsibility of depositors in these banks, who are the least sophisticated parties involved and who had been informed that these very same banks had passed the EU “stress” tests, conducted by financial regulators?

In the last few days, it has also been revealed that Cyprus has suffered a further 5.5 billion loss through the emergency financing (ELA) of branches of Cyprus banks in Greece, not directly, but through their Cyprus headquarters. In a remarkable act of injustice, adding insult to injury, the Greek Branches have been taken over by a large Greek bank at fire sale prices but the ELA debt has, with the EuroGroup decisions, remained in Cyprus. It is transferred to the second, surviving Cyprus bank, creating a further total indebtedness of 11 billion euros.

Finally, the  justification proposed for this collective punishment are the so called black Russian deposits reported by the German secret service to exist in Cyprus. Not a single case has been named, and not a single figure. If the proof is the existence of  wealthy Russian depositors, how does this differentiate Cyprus from the other EU countries? In any event Cyprus has accepted inspection by relevant international bodies, which implies acceptance of any measures for improvement which they propose.

Furthermore, the theoretical “victim” of the Russian tax structuring through Cyprus, is not Germany, but the Russian Treasury; yet Russia renewed the double-taxation treaty that is the basis for these fund flows just months ago and has been critical of the bailout approach.   Clearly, Russia finds that the advantages of having a EU jurisdiction with English law as a channel to funnel investment into Russia outweigh the lost tax revenue.  The EU should be applauding Cyprus for using its competitive advantages (skilled workforce, rule of law, etc) to draw tax revenue into the EU, not demonizing it and aiming to destroy decades of work in building the high skill infrastructure needed to support this industry.

Finally the EuroGroup has no legal basis to call for a shrinking of the banking sector in Cyprus, any more than Cyprus has one for calling for a shrinking of the motor and arms sectors in Germany. Nor is there any basis for calling for an increase in corporate taxation in Cyprus, any more than there is for calling for a reduction in Germany.

All this is good reason for reflection on the part of EU members, and particularly of the EuroGroup members. But are these reasons for Cyprus to leave the Euro? The crucial issue is that this decision should not be taken on the basis of whether injustice was done to Cyprus by the EuroGroup (which injustice is also balanced by a 10 billion euro loan on favourable terms at a time when the markets will only lend to Cyprus at impossible terms), but strictly, and this is the third broad issue, on the basis of whether staying or leaving is in the interests of Cyprus. There are at least six reasons why leaving the euro is not in the interests of Cyprus:

1. Economists who advocate leaving the euro do so in order to minimize the cost, in terms of deflation, depression, and human suffering, which will come from the Troika/Euro group measures. But no one has quantified this cost.
2. Nor have any of the economists who argue for leaving the euro quantified the cost of returning to the Cyprus pound, and so the relative cost of the two have not been clearly, or even approximately compared. Clearly, in the case of leaving the euro there will be enormous devaluation. This will  dissipate savings across the economy and not only for the 45% of deposits which are in the two largest banks,  will make repayment of external financial obligations impossible, and will also make imports almost impossible in a country that imports almost everything it consumes other than tomatoes and oranges. (Even lemons are imported from Argentina for part of the year).
3. Only Paul Krugman has hinted at the consequences of leaving the euro, while advocating it, saying that Cyprus will develop its economy through cheap mass tourism and agriculture. Surely ProfessorKrugman did not mean to suggest that Cypriots (70% of current school leavers with tertiary education), will return to being waiters and farmers.   Moreover, agriculture’s growth is limited by the arid climate and tourism is already at capacity levels for at least 2 of the 4 months of the tourist season.  It is hard to imagine either area contributing more than 2-3% of additional GDP growth, however much Cyprus devalued.
4. No one has ever left the euro area and the terms are unknown. In the case of Cyprus and the current internal balances in the EU, the terms could turn out to be harsh. The 10 billion Stability Fund loan has still not been given, and in case of leaving the Eurozone will merely need to be sought elsewhere (!). But the eleven billion Emergency Liquidity Assistance loan has already been taken. What would be the terms of repayment? Would Cyprus default on the loan? In that case, would Cyprus remain in the Union, and on what terms?
5. If Cyprus, in the best case, becomes a black sheep of the EU, and in the worst case is forced to leave, would Cyprus be in a better geostrategic situation than it is now, with the US as well as the EU supporting its sovereign right to the natural resources in its exclusive economic zone?
6. Will, in case of exit, Cyprus be in a position to rebuild its economy through the three or four avenues which offer themselves?

(a)  Tourism will probably continue developing in either case.

(b)  Rebuilding trust in its financial services will be much easier within the euro, than with a devaluing currency, and being a defaulting debtor.

(c)  Its energy deposits will strengthen its economic and political position in the EU, but only if they can be securely exploited. More likely within than without.

(d)  The use of the energy deposits are also necessary for the re-establishment of its credibility as a financial centre and economic growth in general. The stability and solidarity fund, already legislated for, must immediately come into effect, will receive its main credibility from future energy receipts, and will be crucial for maintaining social peace, restoring growth, and returning every last euro of all depositors who have been unjustifiably, if necessarily taxed, is also a necessary measure for restoring confidence in Cyprus as a financial centre .

Unfortunately, Cyprus and the EU also have one terrible question before them:

Will Cyprus be forced out of the Euro Area?  The 11 billion ELA Loan which, to our horror was revealed a few days ago, and which will end up being a debt of the biggest bank, the Bank of Cyprus, even though 9 billion euros of the loan was made by the second biggest  (failed) bank, Laiki Bank, may end up completely choking the market, thus, through total paralysis, pushing Cyprus to either default or print some kind of money, either action possibly forcing it out of the Euro area.

This is a possibility unless the EuroGroup and the ECB find a way to absorb this amount and save Cyprus from total economic suffocation. It is economically and politically correct that they should do so because this sum is almost exactly equivalent to the sum of losses that Cyprus is not responsible for: The 4.5 billion which Cyprus lost with the European Council decision for the Greek debt PSI, plus the 5.5 billion of European Liquidity Assistance which went to the Greek branches of the two ailing Cyprus Banks.

Michalis Attalides

Antonis Polemitis

Stavros Zenios

 Η σκηνή είναι από την ταινία All the President’s Men, που εξιστορεί πως ο Woodward και ο Carl Bernstein συνέβαλαν στην αποκάλυψη του σκανδάλου Watergate, που οδήγησε τελικά στην παραίτηση του ρεπουμπλικάνου προέδρου Richard Nixon.

 Στην πραγματικότητα το Βαθύ Λαρύγγι ίσως να μην είπε ποτέ τη συγκεκριμένη φράση στον Woodward.  Το σκάνδαλο Watergate όμως συνέβαλε στη δημιουργία αυστηρότερων μηχανισμών εποπτείας του πολιτικού χρήματος.

 Το Federal Election Commission, που δημιουργήθηκε ένα χρόνο μετά την παραίτηση Nixon, έχει εντολή να επιβλέπει και να εφαρμόζει τη νομοθεσία για το πολιτικό χρήμα. 

 Στην ιστοσελίδα του FEC μπορεί κάποιος να βρει στοιχεία για το κάθε δολάριο που συνεισφέρει ο οποιοσδήποτε σε πολιτικούς φορείς και πρόσωπα.  (Εκεί βρήκα για παράδειγμα τις αποδείξεις που εξέδωσε το Ρεπουμπλικανικό κόμμα για την εισφορά του πρώην συγκατοίκου μου στην καμπάνια του προέδρου Μπους.)

 Η λειτουργία του FEC και η εφαρμογή του σχετικού νόμου δεν είναι τέλεια.  Έχει συμβάλει όμως στη δημιουργία διαφόρων μη κυβερνητικών οργανώσεων που επιζητούν ακόμα περισσότερη διαφάνεια για τις πηγές χρηματοδότησης των πολιτικών προσώπων.  Και έχει βοηθήσει στην αποκάλυψη διαφόρων σκανδάλων από όσους έχουν το χρόνο και τη διάθεση να μελετούν την πληθώρα στοιχείων που δημοσιεύει η FEC.

 Η έμφαση που δίνει η αμερικανική πολιτεία στη ρύθμιση του πολιτικού χρήματος δεν είναι τυχαία: Η διαφάνεια και η ορθή εποπτεία της χρηματοδότησης των κομμάτων θεωρείται, πλέον, ένας από τους πιο σημαντικούς μηχανισμούς δημοκρατικού ελέγχου.

 Η σημασία της αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο στην Ευρώπη, όπου η ομάδα του Συμβουλίου της Ευρώπης Greco, έχει περιλάβει τη χρηματοδότηση των κομμάτων στα ζητήματα που εξετάζει για περιορισμό της διαφθοράς στα κράτη μέλη.

 Με βάση τις εκθέσεις της Greco, αρκετές χώρες εξακολουθούν να παρουσιάζουν σημαντικά κενά στη ρύθμιση της χρηματοδότησης των κομμάτων.

 Ελάχιστες όμως συγκρίνονται με την Κύπρο.

 Σύμφωνα με συγκριτική έρευνα του IDEA που έγινε το 2003, η Κύπρος έχει ίσως το χαλαρότερο ρυθμιστικό πλαίσιο στην Ευρώπη.  Αν και τα κόμματα λαμβάνουν από το 1991 μέρος της χρηματοδότησης τους από το κράτος, επί δεκαετίες, τα ίδια τα κόμματα επέλεξαν να μην έχουν υποχρεώσεις σε ότι αφορά την ενημέρωση των φορολογουμένων για τις πηγές της χρηματοδότησης τους.

 Υπό την πίεση της Greco, η Κύπρος προσπάθησε το 2011 να υιοθετήσει ένα νόμο, που αποδείχθηκε ότι ήταν διάτρητος.

 Για να διασκεδάσει τις κάκιστες εντυπώσεις που άφησε η προηγούμενη προσπάθεια, ψηφίστηκε νέος νόμος το Δεκέμβριο του 2012.

 Σύμφωνα με αξιολόγηση που δημοσίευσε η Greco πριν λίγες βδομάδες, και αυτός ο νόμος έχει μεγάλα κενά, με αποτέλεσμα να μπορούν τα κόμματα να αποφεύγουν τον αυστηρό έλεγχο.  Ένα από τα πιο σημαντικά κενά είναι ότι ο φορέας ελέγχου των οικονομικών των κομμάτων δεν είναι ανεξάρτητος, αλλά υπάγεται στο υπουργείο Εσωτερικών.  Η Greco δίνει στην κυπριακή πολιτεία περιθώριο μέχρι το Σεπτέμβριο του 2014 για να αλλάξει και πάλιν το νόμο και να κλείσει τις «τρύπες» του νόμου που ψηφίστηκε το Δεκέμβριο.

 Επαναλαμβάνω: Η Κύπρος δεν είναι η μοναδική περίπτωση χώρας με «παραθυράκια» στις ρυθμίσεις για τη χρηματοδότηση των κομμάτων.

 Είναι όμως μια χώρα που βιώνει τις συνέπειες της οικονομικής καταστροφής μετά τις αποφάσεις του Eurogroup.  Τα πολιτικά κόμματα βρίσκονται στο ναδίρ της πολιτικής τους νομιμότητας και η νεοεκλεγείσα κυβέρνηση έχει ήδη χάσει ένα πολύ μεγάλο μέρος του πολιτικού της κεφαλαίου.

 Η κοινή γνώμη έχει βομβαρδιστεί με δημοσιεύματα για διαγραφές δανείων πολιτικών προσώπων, για εκροές καταθέσεων προσώπων που είναι συνδεδεμένα με την πολιτική ελίτ και για ένα περίεργο «ταμείο αλληλεγγύης» που συνέστησε η προηγούμενη κυβέρνηση με άγνωστους χρηματοδότες.

 Η πορεία της χώρας τα επόμενα χρόνια θα εξαρτηθεί από την ορθολογική διαχείριση του ενεργειακού πλούτου, αξίας εκατοντάδων δισεκατομμυρίων.

Το ότι ο πρόεδρος αυτής της χώρας μπορεί να εξαγγέλλει δεκάδες μέτρα για:

• «ανασυγκρότηση και εκσυγχρονισμό του κράτους»,
• «αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς»,
• «αλλά πολύ περισσότερο της αποκατάστασης της εμπιστοσύνης των πολιτών στους πολιτικούς»,

 χωρίς να αναφέρει ούτε μια λέξη για το θέμα της χρηματοδότησης των κομμάτων, λέει πολλά για τη σημερινή κατάντια αλλά και για τη μελλοντική πορεία της χώρας.

 Ακόμα και επί ερειπίων, κόμματα και πολιτικοί επιμένουν στο politics as usual.

 Αντώνης Έλληνας, Επικ. Καθηγητής Πολ. Επιστήμης, Παν. Κύπρου.

 Στον «Έμπορο της Βενετίας» ο Σάιλοκ δεν απαιτεί μόνο την αποπληρωμή του δανείου που έδωσε στον Μπασάνιο με εγγύηση του φίλου του Αντόνιο.  Είναι και μια ευκαιρία να πάρει εκδίκηση για τις προσβολές που υπέστη ως χρηματολάγνος Εβραίος.  Ακόμη κι όταν, με τη βοήθεια των φίλων του, ο Αντόνιο είναι σε θέση, όχι μόνο να αποπληρώσει το δάνειο που εγγυήθηκε αλλά να το επιστρέψει εις διπλούν, ο Σάιλοκ δεν ικανοποιείται.  Θέλει ένα κομμάτι από τη σάρκα του Αντόνιο, όπως είχε αρχικά συνομολογηθεί στο συμβόλαιο.  Η εκδίκηση ήταν πιο σημαντική γι’ αυτόν από την αποπληρωμή.  Τα ανθρώπινα κίνητρα είναι πιο σύνθετα απ’ ό,τι οι ορίζουν οι τυπικές συμβάσεις.   

 Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι δανειστές της τρόικας δοκίμασαν στην Κύπρο τη νέα στρατηγική του bail-in – την «εκ των έσω» διάσωση τραπεζών με συμμετοχή και των καταθετών.  Η σκληρότητα με την οποία το έκαναν αποκαλύπτει ένα ευρύτερο πλέγμα κινήτρων και αντιλήψεων.

 Η Κύπρος γι’ αυτούς –το ‘χουν πει – δεν έπρεπε να είναι μέλος της ΕΕ.  Θεωρούν ότι «εξαπατήθηκαν» με το ελληνοκυπριακό «όχι» στο δημοψήφισμα για το Σχέδιο Ανάν.  Η σημερινή σκληρότητα των ισχυρών της ΕΕ εμπεριέχει στοιχεία εκδίκησης, βασισμένα στην καχυποψία και την απαξίωση.

 Για να ασκηθεί αποτελεσματικά η ηγεμονική πολιτική, απαιτείται το κατάλληλο ιδεολογικό υπόστρωμα.  Ο αείμνηστος Εντουαρντ Σαϊντ κατέδειξε πώς η κυριαρχία των δυτικών δυνάμεων θεμελιώθηκε πάνω σε αναπαραστάσεις της ανατολής, βασισμένες σε προκαταλήψεις και στερεότυπα.  Το στερεότυπο του πονηρού, ανεύθυνου, και απείθαρχου ανατολίτη (σε αντίθεση με τον αυτοπειθαρχημένο, υπεύθυνο, και έντιμο δυτικό) κυριαρχεί στη (βορειο) ευρωπαϊκή κουλτούρα τουλάχιστον από τον 19^ο αιώνα.

 Δηλώσεις αξιωματούχων των δανειστών ταιριάζουν σε αυτό το οριενταλιστικό πρότυπο πρόσληψης: «Η Κύπρος είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση» (Σόιμπλε), «το οικονομικό μοντέλο της Κύπρου έχει χρεοκοπήσει» (Σόιμπλε, Μέρκελ), «η Κύπρος είναι οικονομία-καζίνο» (Μοσκοβισί), «οποιαδήποτε σύγκριση της Κύπρου με το Λουξεμβούργο θα ήταν παράλογη» (Σόιμπλε).  Πιο αποκαλυπτική είναι η γλώσσα των ΜΜΕ και των κομμάτων στις βόρειες χώρες της ΕΕ.  «Κύπρος: Η Ευρώπη θέλει να κλείσει το καζίνο», ήταν ένα πρωτοσέλιδο της Γαλλικής «Λιμπερασιόν».  Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες και «πράσινοι» βουλευτές ταύτισαν την Κύπρο με το «ξέπλυμα μαύρου χρήματος Ρώσων ολιγαρχών».

 Η οριενταλιστική κατασκευή επέφερε την ηθική απαξίωση της Κύπρου και διευκόλυνε την επιβολή της ισχύος των δανειστών.  Όπως παρατηρεί ο Σαϊντ, ο οριενταλισμός δεν είναι απλώς μια αντίληψη για μιαν άλλη κουλτούρα, αλλά ένα «πολιτικό δόγμα» που στηρίζει ηγεμονικές επιδιώξεις.  Η απαξίωση του Άλλου είναι προϋπόθεση βιώσιμης ηγεμονίας.

 Υπάρχει όμως κι ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο: Η εσωτερίκευση των οριενταλιστικών αναπαραστάσεων από τους «ημέτερους» διαμορφωτές κοινής γνώμης.  Έγκριτοι αρθρογράφοι στην Ελλάδα προσέγγισαν την κυπριακή κρίση αναπαράγοντας τις οριενταλιστικές κατασκευές των ηγεμονικών δυνάμεων της ΕΕ.  Σε άρθρο λ.χ. του Τ. Μίχα (βλ. «Βήμα»/«Πολίτης», 24/3/13), η Κύπρος προσεγγίζεται με το αξιακά φορτισμένο διχοτομικό σχήμα «νορμάλ κράτος» (π.χ. χώρες Βόρειας Ευρώπης) – «μη νορμάλ κράτος» (π.χ. Ρωσία).  Κατόπιν, με την παράθεση εμβληματικών περιπτώσεων ξεπλύματος μαύρου χρήματος (π.χ. καταθέσεις Μιλόσεβιτς), ο αρθρογράφος οδηγεί στο υπόρρητο συμπέρασμα ότι η Κύπρος δεν είναι ένα «νορμάλ κράτος», άρα –υπονοείται – της αξίζει η μεταχείριση που είχε.

 Τέτοια ερμηνευτικά σχήματα επιτελούν, κυρίως, ιδεολογική λειτουργία – εκλογικεύουν την κατίσχυση των ισχυρών.  Οι ισχυροί της ευρωζώνης ταυτίζονται με την εικόνα του τιμωρού θεού που αποδίδει δικαιοσύνη, ανάλογα με τις αμαρτωλές πράξεις των πιστών.  Οι διεθνείς σχέσεις εκλαμβάνονται απλοϊκά ως ένα μεταφυσικό πεδίο διαπάλης αξιών (οι «νορμάλ» και οι «μη νορμάλ»), όχι ως ένα πεδίο σύγκρουσης αξιώσεων ισχύος.  Ο αξεπέραστος Θουκυδίδης μας προϊδέασε για τη σημασία της ισχύος στον περίφημο διάλογο Αθηναίων – Μηλίων κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο.  Στις αναφορές των αδύναμων Μηλίων στο «δίκαιο», οι ισχυροί Αθηναίοι απαντούν ωμά: «Ξέρετε πως […] μπορούμε να μιλάμε για δίκαιο όταν και δύο μέρη έχουν ίση ισχύ και ότι οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν και το δέχονται» (μτφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος).  Με άλλα λόγια: Τα συμφέροντα κινούν τον κόσμο, οι αξίες διαμορφώνονται στο πεδίο της διαπάλης αξιώσεων ισχύος.

 Μαντεύω τον αντίλογο: Και το ξέπλυμα μαύρου χρήματος στην Κύπρο; Η πλημμελής (τουλάχιστον) εποπτεία των τραπεζών; Τα θαλασσοδάνεια; Οι τεράστιες ευθύνες των πολιτικών; Όλα αυτά είναι «κατασκευές»;

 Θα επανέλθω.

 Ο Χ. Κ. Τσούκας (htsoukas@gmail.com) είναι καθηγητής Στρατηγικής Διοίκησης στην Έδρα Columbia Ship Management στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

The overall likely outcome is a double-digit dip in GDP growth for 2013 with positive growth rates out of reach for several years thereafter. This might explain why the IMF refrained from publishing forecasts for Cyprus in its most recent World Economic outlook as these would either contradict optimistic Troika forecasts in Cyprus MoU or look bad down the road.

What can be done to remedy the situation? It goes without saying that Cyprus needs to implement measures agreed in the MoU in a timely manner, and do more to implement growth-enhancing reforms by fixing structural problems that pre-existed before the arrival of these shocks. But this will not suffice. The burden undertaken by Cypriots is unsustainable. It has become so large due to the indecisiveness of the previous government but also because of the intrinsic unfairness of the solution imposed.

Why is the magnitude of this burden unfair and as a result unsustainable? To begin with, one simply needs to ask the question: Why were the deposits at the branches of the two Cypriot banks in Greece excluded from haircuts? These amounted to about 15 billion euro of deposits as compared to 26 billionin the same two banks in Cyprus (Dixon 2013), which suggests that about a third of the haircut, i.e. up to three billion euro, could have come from depositors of these banks in Greece. One might understand why the banking system in Greece and the Eurozone should be protected in this manner. After all, the will of the ECB and the Commission to avoid any direct contagion risk was evident in their insistence that Cyprus sold its bank branches in Greece, or the Troika would not agree to a bailout. But Cypriot depositors and taxpayers cannot afford to offer insurance that costs them a couple or more billion at such heavy discount.

One can also understand that the Central Bank of Cyprus and the Eurosystem could not just realize a loss by selling inadequate collateral of a bad Cypriot bank (LAIKI) that the ECB appears to have funded via Emergency Liquidity Assistance (ELA) for a long time after it was apparently insolvent, without impairing ECB’s ability to keep doing the same for other Eurozone banks. Xiouros (2013) argues that ELA has claims only against the collateral so what was done to avoid a loss could be illegal. On the other hand, realizing such a loss would amount to illegal monetary financing and would have exposed the ECB, undermining its ability to help troubled banks just a few months before the German elections.  Thus, the need to push the envelope by adding the ELA of a bank that was shut down (LAIKI) to the balance sheet of another private bank (BoC). The ELA that was used for liquidity of LAIKI depositors in Greece should not permanently burden another private bank. It would even be preferable to have this loss placed on the government’s shoulders.

In that case, it would become obvious that Cyprus needs debt restructuring, either Private (PSI) or Official Sector Involvement (OSI), which the European Commission is also trying to avoid for political reasons e.g. PSI for Greece supposedly a unique event (Gulati and Buchheit, 2013) and OSI a forbidden word before German elections. It should, however, become clear to Europe that if there is no PSI so as to insure the euro zone from contagion, there will have to be OSI later.

In the absence of a Marshall-type plan in the form of targeted EU transfers of 2-3 billion euro and some form of retroactive application of the Banking Union or PSI/OSI for Cyprus, we are looking at a Great Depression disaster. Cyprus’ hope is that, if anything, by resolving the moral hazard issue this bail-in precedent makes Banking Union more likely. In that case, Cyprus needs and deserves some sort of retroactive implementation of the Banking Union for part of its ELA burden. These numbers should be understood in the context of a country with a GDP of less than 18 billion euro that, driven  by its bankers and politicians short-sightedness, has already contributed to Greece’s rescue program a quarter of its GDP (4.5 billion) due to the European political decision for a PSI for Greece in 2011.

References

Dixon Hugo, April 2013, Bad Resolutions, Reuters Breaking Views, http://www.breakingviews.com/hugo-dixon-cyprus-bank-resolution-a-bad-joke/21077717.article

Gulati, Mitu and Lee C. Buchheit , March 20 2013, Walking back from Cyprus, VOX EU article, http://www.voxeu.org/article/walking-back-cyprus

IMF World Economic outlook April 2013, http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/pdf/text.pdf

Xiouros Costas April 2013, Handling of the Emergency Liquidity Assistance of Laiki Bank in the Bailout Package of Cyprus, http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2254499

Η Κυπριακή Βουλή καλείται να ψηφίσει ή να απορρίψει το Μνημόνιο την ερχόμενη Τρίτη. Η απόφαση αυτή είναι κρισιμότατη για την επιβίωση/συνέχιση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Καταψήφιση του Μνημονίου θα μας οδηγήσει σε πτώχευση, έξοδο από το ευρώ, και πιθανότατη έξοδο ή αποβολή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν έχουμε καμιά αμφιβολία ότι το πρόγραμμα προσαρμογής που συνεπάγεται το Μνημόνιο θα είναι δύσκολο με σημαντικό κόστος και πολλές θυσίες απ’ όλους μεσοπρόθεσμα.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει συρρίκνωση του ΑΕΠ κατά 12,5% αθροιστικά  για φέτος και του χρόνου. Το Κέντρο Οικονομικών Ερευνών του Πανεπιστημίου Κύπρου προβλέπει συρρίκνωση 9-12% για τo 2013 με αρνητικό ορίζοντα, ενώ η ανεργία ενδεχομένως να ξεπεράσει το 20%.

Οι προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε είναι αναπόφευκτα μεγάλες.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κατατίθενται διάφορες «προτάσεις» και «εναλλακτικά σενάρια» τα οποία υπόσχονται διεξόδους με λιγότερο κόστος για την οικονομία. Όλες αυτές οι «προτάσεις» και τα «εναλλακτικά σενάρια» προϋποθέτουν την έξοδο της χώρας από τη ζώνη του ευρώ και επιστροφή στη λίρα ή ένα καινούργιο νόμισμα, συνδεδεμένο ενδεχομένως με ένα άλλο νόμισμα, όπως το δολάριο Αμερικής, ή ένα καλάθι νομισμάτων.

Τέτοιες «προτάσεις» είναι άκρως επικίνδυνες. Η έξοδος της χώρας μας από το ευρώ δε μπορεί να αποτελεί επιλογή αλλά και αν ήταν δε θα μπορούσε να γίνει επιπόλαια και ανορθόδοξα χωρίς σε βάθος ανάλυση και μελέτη.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, της παραπληροφόρησης και της επιπολαιότητας, συγκαταλέγεται ένα έγγραφο το οποίο κυκλοφόρησε, ανυπόγραφο, που φέρει τον τίτλο, Estimating the Impact of the Troika’s solution on Cyprus: Assessments and a Superior Alternative Scenario.  Η «πρόταση» κατατέθηκε από τον κ. Χαραλαμπάκη σε μέλη της «Δεξαμενής Σκέψης» Θουκυδίδης, επιδόθηκε στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και στα Μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων, με την παρότρυνση μάλιστα να καταψηφίσουν το Μνημόνιο στη Συνεδρία της Τρίτης, γεγονός που θα οδηγήσει στη πτώχευση της χώρας και την έξοδο από το ευρώ. Αυτή είναι άλλωστε και η «πρόταση».

Τόσο το περιεχόμενο αυτής της ανυπόγραφης «πρότασης», όσο και η προσέγγιση του παρουσιαστή για ποδηγέτηση των Βουλευτών για καταψήφιση του Μνημονίου, μας βρίσκουν κάθετα εναντίον. Το ανυπόγραφο κείμενο για μια τάχα εναλλακτική επιλογή, στερείται στοιχειώδους επιστημονικότητας. Οι προθέσεις των εμπνευστών αμφισβητούνται και καλούμε τα κόμματα και τους Βουλευτές να το αγνοήσουν ως επιφανειακό και ανεύθυνα επικίνδυνο.

Η χώρα μας έχει κάθε δικαίωμα και λόγο να διαμαρτύρεται για την πολιτική του Eurogroup να επιβάλει το κούρεμα των καταθέσεων στη Λαϊκή Τράπεζα και την Τράπεζα Κύπρου. Πρέπει όμως να διαχωρίσουμε μεταξύ των αποφάσεων του Eurogroup από τη μια και των όποιων εναλλακτικών επιλογών που πιθανό να υπάρχουν από την άλλη.

Ποιο κάτω σχολιάζουμε την «πρόταση» και παραθέτουμε θέσεις και απόψεις για το ευρώ και την παραμονή μας στην Ευρωζώνη.

Η καλούμενη «πρόταση» ως εναλλακτικό σενάριο είναι αβάσιμη

Η «πρόταση», ισχυρίζεται, χωρίς καμία βάσιμη επεξήγηση, ότι το πρόγραμμα της Τρόικα θα οδηγήσει σε συρρίκνωση του ΑΕΠ κατά 60% περίπου σε περίοδο τριών ετών, ενώ η εναλλακτική επιλογή εξόδου από το ευρώ οδηγεί σε συρρίκνωση 18% κατά το ίδιο διάστημα. Σε καμία περίπτωση δεν εξηγείται με ποιες υποθέσεις και παραμέτρους καταλήγει κανείς σε αυτούς τους αριθμούς.  Τα στοιχεία, οι υποθέσεις, και η όποια τυχόν «μεθοδολογία» εφαρμόστηκε για να στηρίξει τα ‘ευρήματα’ του πιο πάνω εγγράφου παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αδιευκρίνιστα. Στο βαθμό που μπορέσαμε να αποκωδικοποιήσουμε τη μεθοδολογία του, αυτή είναι προβληματική αφού εκτιμά ταυτότητες αντί σωστές οικονομετρικές εξισώσεις, και ακόμα χρησιμοποιεί λανθασμένα ή ελλιπή στοιχεία σε κάποιες περιπτώσεις. Τα «πορίσματα» του δε, παραμένουν ατεκμηρίωτα και οι υποστηρικτές του επιχειρούν με ζήλο να ωθήσουν τα μέλη της Βουλής στην υιοθέτηση άκρως επικίνδυνων πολιτικών, ουσιαστικά στη βάση εικασιών, και όχι αντικειμενικής και επιστημονικά επαληθεύσιμης ανάλυσης.

Το έγγραφο θέτει ως απαραίτητη προϋπόθεση (!) ότι για να μετριασθούν οι επιπτώσεις και να περιορισθεί η συρρίκνωση του ΑΕΠ από το 60% στο 18%, από την εφαρμογή του «εναλλακτικού σεναρίου», θα πρέπει να «επαναπατρισθούν» €10 δισ. ως εξής: €5 δισ. από τις καταθέσεις των καταστημάτων εξωτερικού των δύο μεγάλων τραπεζών και άλλα €5 δισ. από το ELA της Λαϊκής. Το αν/πώς αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί ουδόλως εξετάζεται.

Η προϋπόθεση αυτή είναι άκρως ανέφικτη μια και η εκροή των καταθέσεων εξωτερικού τίθεται χρονικά ένα χρόνο πριν, όταν συζητείτο έντονα η έξοδος της Ελλάδας από το ευρώ, όταν δηλαδή οι Έλληνες καταθέτες φοβήθηκαν ότι η έξοδος από το ευρώ θα οδηγούσε σε κάθετη μείωση της αγοραστικής αξίας των καταθέσεών τους.  Τότε ήταν που τα ρευστά διαθέσιμα της Λαϊκής Τράπεζας δεν ήταν αρκετά για να ανταποκριθούν στην εκροή καταθέσεων και χρειάστηκε η προσφυγή στο ELA.  Άρα η  προϋπόθεση της πρότασης που κατατέθηκε από τον κ. Χαραλαμπάκη απαιτεί να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω στα πρώτα δύο τρίμηνα του 2012 και να ακυρώσουμε τα τετελεσμένα.

Αφού λοιπόν επαναπατρισθούν αυτά τα €10 δισ., χωρίς να εξηγείται με ποιο τρόπο, οι ισολογισμοί των δύο τραπεζών, θα επανέλθουν στα επίπεδα στα οποία βρίσκονταν την 15^η Μαρτίου 2013. Σημειώνεται ότι οι καταθέτες των εν λόγω  τραπεζών θα μπορούν, αν το θελήσουν, να ανταλλάξουν μέρος των καταθέσεων τους με στοιχεία ενεργητικού που υποθηκεύτηκαν για τη χορήγηση δανείων τα οποία κατέληξαν ως μη εξυπηρετούμενα.

Η Λαϊκή θα χωρισθεί σε «καλή» και «κακή» και θα ανακεφαλαιοποιηθεί από έκδοση κρατικών ομολόγων έναντι μελλοντικών εισοδημάτων από την εκμετάλλευση του φυσικού αερίου στην Αποκλειστική Οικονομική μας Ζώνη. Η «κακή» Λαϊκή θα απορροφήσει όλα τα «κακά» δάνεια τα οποία και θα αναδιαρθρωθούν, πλην όμως δε μας λένε με τι χρήματα. Ενδεχομένως να απαιτηθεί επιπρόσθετη έκδοση κρατικών ομολόγων έναντι του φυσικού αερίου! Ποιους αγοραστές/επενδυτές θα μπορούσαν να προσελκύσουν οι αναγκαίες μεγάλες εκδόσεις κρατικών ομολόγων και πάλι δεν εξετάζεται.

Σύμφωνα με την «πρόταση», το ELA της Λαϊκής θα το αποκηρύξουμε και ταυτόχρονα θα διαπραγματευτούμε την έξοδο μας από το ευρώ, σε διάστημα 12 μηνών – δηλαδή, υποτίθεται πως ενώ θα διαπραγματευόμαστε την έξοδο μας από το ευρώ θα μπορούμε να εκδίδουμε κρατικά ομόλογα και να κρατάμε τη ρευστότητα στο τραπεζικό σύστημα. Το οικονομικό μας μοντέλο θα είναι κυριολεκτικά φανταστικό! Όχι μόνο θα βρούμε το σημαντικότατο ποσό χρημάτων που θα χρειαστούμε μέσω τις έκδοσης ομολόγων, αλλά η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα συνεχίσει για όλο το διάστημα των 12 μηνών, να χρηματοδοτεί το τραπεζικό μας σύστημα γιατί αλλιώς θα καταρρεύσει το Ευρωπαϊκό οικοδόμημα σύμφωνα με την πρόταση! Και αν αυτό δε συμβεί τότε το χρηματοδοτικό κενό θα καλυφθεί με την έκδοση εθνικού νομίσματος. Όλες οι πιο πάνω υποθέσεις της «πρότασης» αποτελούν ευσεβείς εικασίες.

Η «πρόταση» παραγνωρίζει τις άμεσες ανάγκες ρευστότητας τόσο του τραπεζικού συστήματος, όσο και του κράτους για αποπληρωμή μεγάλων εκδόσεων δημοσίου χρέους που λήγουν τον Ιούνιο και το επόμενο έτος και για κάλυψη του δημοσιονομικού ελλείμματος που αναπόφευκτα θ’ αυξηθεί μεσοπρόθεσμα.

Και επειδή το όλο εγχείρημα, πέρα από προβλήματα ρευστότητας, ενδεχομένως να αντιμετωπίσει και προβλήματα χρηματοοικονομικής σταθερότητας, σημείο όπου θα χρειασθεί βαθύτερη μελέτη η οποία, σύμφωνα με τις δηλώσεις που έγιναν, θα γίνει και με τη βοήθεια του Κου Paul Volcker, Προέδρου της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των Ηνωμένων Πολιτειών κατά την Προεδρία Reagan, θα προχωρήσουμε σε μια άλλη λύση: την υιοθέτηση ενός άλλου νομίσματος ή τη σύνδεση του νέου εθνικού νομίσματος με ένα άλλο νόμισμα, όπως το δολάριο Αμερικής, ή ένα καλάθι νομισμάτων.       

Αυτό λοιπόν το οικονομικό μοντέλο, το οποίο θα εμπεριέχει μια αρχική υποτίμηση τουλάχιστον 30%, θα βελτιώνει την ανταγωνιστικότητα και το εμπορικό ισοζύγιο και θα ενθαρρύνει μάλιστα τις ξένες επενδύσεις, σύμφωνα με τους εμπνευστές του!

Οι χρηματοδοτικές ανάγκες της χώρας μας, σύμφωνα με το εναλλακτικό σενάριο, εκτιμούνται γύρω στα €7,5 δισ. για περίοδο 18-24 μηνών. Μετά γίνεται αναφορά για €7 δισ. για 15 μήνες. Αυτά θα καλυφθούν με κάποια μορφή δανεισμού, έναντι πάντα των εξασφαλίσεων του φυσικού αερίου.  Η δυνατότητα άντλησης του αναγκαίου δανεισμού, το ενδεχόμενο ύψος του επιτοκίου και οι άλλοι όροι δανεισμού, καθώς και η δυνατότητα της κυπριακής οικονομίας να εξυπηρετήσει τα δάνεια, πάλι δεν εξετάζονται. 

Το κείμενο και η εναλλακτική πρόταση που επαγγέλλεται στερείται σοβαρότητας και επιστημονικότητας. Πώς είναι δυνατό να  κατατίθεται στους Βουλευτές με την παρότρυνση άρον-άρον να καταψηφίσουν το Μνημόνιο; Γιατί τόση βιασύνη;

Η έξοδος μας από το ευρώ αποτελεί θανάσιμο κίνδυνο οικονομικά και γεωπολιτικά

Δεν αμφισβητούμε το δικαίωμα λόγου σε κανένα. Καταδικάζουμε όμως απερίφραστα την παραπληροφόρηση και την προσπάθεια ποδηγέτησης της Κυπριακής Βουλής.

Οι υπογράφοντες το κείμενο αυτό αποτελούμε ομάδες επιστημονικής έρευνας και μελέτης. Αντιλαμβανόμαστε ότι η χώρα μας δοκιμάζεται και πρέπει να κάνουμε παν το δυνατό να επιταχύνουμε την προσαρμογή της οικονομίας.

Η έξοδος μας από το ευρώ θα έχει καταστροφικά αποτελέσματα και τα πιο κάτω αποτελούν ορισμένα βασικά σημεία αναφοράς:

-          Είναι γεγονός ότι η υποτίμηση του εθνικού νομίσματος προκρίνεται συχνά ως ένας γρήγορος και αποτελεσματικός τρόπος για να επανακτήσει μια οικονομία την ανταγωνιστικότητά της. Αυτό όμως ισχύει κυρίως για βιομηχανικές οικονομίες που ήδη έχουν σημαντική εξαγωγική βάση και μπορούν με μια υποτίμηση να αυξήσουν γρήγορα τις εξαγωγές τους. Η Κύπρος είναι μια χώρα που εισάγει τα περισσότερα αγαθά, και κυρίως τις πρώτες ύλες (πετρέλαιο, σίδηρο, φάρμακα, κλπ., ακόμα και στοιχειώδη καταναλωτικά αγαθά όπως ρουχισμό και τρόφιμα) που χρησιμοποιεί σε τομείς όπως π.χ. ο Τουριστικός, ο Κατασκευαστικός και η Μεταποίηση. Σε μια μικρή οικονομία όπως η Κύπρος της οποίας η παραγωγή βασίζεται στις εισαγωγές, μια μεγάλη υποτίμηση απλά θα αύξανε το κόστος παραγωγής και θα μείωνε την ανταγωνιστικότητα εκτός και αν οι μισθοί μειώνονταν δυσανάλογα υπέρμετρα για να καλύψουν τις αυξήσεις στο κόστος εισαγωγής. Με δεδομένο ότι ο Τουριστικός και ο Κατασκευαστικός αλλά και ο Αγροτικός τομέας βασίζονται ήδη σε πολύ φθηνό ξένο εργατικό δυναμικό, είναι πολύ δύσκολο (πρακτικά αδύνατο) να κερδίσουμε περαιτέρω ανταγωνιστικό πλεονέκτημα με μια υποτίμηση.

-          Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, δεδομένων των περιορισμένων αποθεμάτων ξένου συναλλάγματος, θα πρέπει να εξισορροπηθεί αμέσως. Οι εισαγωγές θα περιορισθούν αντίστοιχα, με συνακόλουθες ελλείψεις βασικών ειδών (τόσο πρώτων υλών παραγωγής, καυσίμων, φαρμάκων, κλπ.). Η εγχώρια παραγωγή θα καταρρεύσει. 

-          Η επιστροφή στην  λίρα θα σήμαινε επίσης άμεση τρομακτική μείωση της αξίας των αποταμιεύσεων των νοικοκυριών και μικρών επιχειρήσεων που δεν έχουν υποστεί κούρεμα καταθέσεων, λόγω της συνεπαγόμενης μεγάλης αύξησης της τιμής των εισαγόμενων προϊόντων και των έντονων πληθωριστικών τάσεων που θα εξελιχθούν. Η απότομη απομείωση πλούτου του πληθυσμού σε μια στιγμή όπου υποφέρουμε ήδη από πολλαπλό αρνητικό σοκ λόγω μόνιμης απώλειας κεφαλαίου επιχειρήσεων, έλλειψης ρευστότητας, περιορισμών στη διακίνηση χρήματος, απώλειας εμπιστοσύνης στο τραπεζικό σύστημα, απώλειας μεγάλου μέρους ενός σημαντικού τομέα όπως ο τραπεζικός, και εν μέσω των υφιστάμενων μέτρων λιτότητας που εφαρμόστηκαν εδώ και καιρό, θα είχε άμεσο και δραστικά αρνητικό αντίκτυπο στο βιοτικό μας επίπεδο.

-          Η χώρα μας, ταυτόχρονα, στην περίπτωση εξόδου από το ευρώ,  θα πρέπει να αποφασίσει τη νομισματική της πολιτική. Για τον περιορισμό του πληθωρισμού θα απαιτηθεί η διασύνδεση του εθνικού νομίσματος με άλλο νόμισμα γεγονός που θα σημαίνει αυστηρότερη πολιτική και ψηλά επιτόκια καθώς επίσης και  αυστηρότατα μέτρα λιτότητας για την εξάλειψη του δημοσιονομικού ελλείμματος. Δεδομένων των περιορισμένων έως ανύπαρκτων αποθεμάτων ξένου συναλλάγματος, ενδεχομένως να απαιτηθούν και αυστηροί περιορισμοί στη διακίνηση κεφαλαίων. Δηλαδή η χώρα θα καταλήξει σε ένα πρόγραμμα λιτότητας πιθανότατα αυστηρότερο από αυτό της Τρόικα που θέλουμε να αποφύγουμε. Από την άλλη, η εναλλακτική επιλογή της αλόγιστης κοπής χρήματος θα οδηγήσει σε υπέρ-πληθωρισμό και την εκμηδένιση της αγοραστικής αξίας των καταθέσεων ολόκληρου του πληθυσμού.  

-          Τέλος, η υποτιμημένη λίρα θα καθιστούσε το Κυπριακό χρέος σε ευρώ άμεσα μη βιώσιμο και θα μας ανάγκαζε σε άμεση στάση πληρωμών και σε μη ελεγχόμενη χρεωκοπία. Οι άμεσες και βραχυπρόθεσμες οικονομικές συνέπειες από ένα τέτοιο πιστωτικό γεγονός είναι συνήθως αναμφίβολα σοβαρότατες (π.χ. οικονομική απομόνωση), αλλά στην περίπτωσή μας θα ήταν μόνο ή αρχή του κακού αφού η συνεπακόλουθη πολιτική απομόνωση θα έθετε σε κίνδυνο και την θωράκιση του κράτους που επιτύχαμε με την ένταξη στην ΕΕ που ήδη αποδίδει στα πολυσύνθετα θέματα του  φυσικού αερίου. Η επιτυχία του στρατηγικού στόχου της εκμετάλλευσης του φυσικού αερίου εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης θα τεθεί σε αμφιβολία.

Συμπερασματικά

Το σημεία πιο πάνω σχετικά με την τις επιπτώσεις ενδεχόμενης εξόδου της χώρας από το ευρώ αποτελούν το περίγραμμα για περαιτέρω μελέτη λαμβάνοντας υπόψη τις οικονομικές και γεωπολιτικές ιδιαιτερότητες της Κύπρου. Προτάσεις εξόδου από το ευρώ τώρα, όπως αυτή που κατατέθηκε, στερούνται σοβαρότητας και αποτελούν θανάσιμο κίνδυνο για την επιβίωση της χώρας μας. Είναι τεράστιο λάθος να σπρώξουμε τη χώρα στη πτώχευση για να αποφύγουμε το οικονομικό πρόγραμμα της Τρόϊκα. Και είναι πλάνη να συνδέουμε την επιστροφή στη λίρα με το οικονομικό περιβάλλον που βιώσαμε πριν την  ένταξη μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το ευρώ. Ελλείψει βιώσιμων εναλλακτικών επιλογών, η μόνη πρακτική επιλογή είναι η ταχύτερη υλοποίηση του Μνημονίου με στόχο την χαλάρωση των μέτρων, την ελάφρυνση του χρέους και την αναδιάρθρωση της οικονομίας μέσα από το θεσμικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρόλες τις ομολογουμένως δύσκολες προκλήσεις που αυτό επιβάλλει.

 Οι πιο κάτω συνυπογράφουν με την προσωπική τους ιδιότητα έχοντας συμβάλει στην τελική διαμόρφωση του κειμένου. Το παρόν δεν αποτελεί «αίτηση» (petition).

Έλενα Ανδρέου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οικονομετρίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Ηρακλής Βλαδιμήρου, Καθηγητής Διοικητικής Επιστήμης, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μάριος Ζαχαριάδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Σταύρος Ζένιος, Καθηγητής Χρηματοοικονομικής, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μάριος Ηλιάδης, Πρώην Υπουργός Συγκοινωνιών και Έργων

Βάσω Ιωαννίδου, Καθηγήτρια Χρηματοοικονομικών, Tilburg University

Μιχάλης Καμμάς, Οικονομολόγος

Ιωάννης Κασπαρής, Επίκουρος Καθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μάριος Κληρίδης, Ελληνική Τράπεζα.

 Σωφρόνης Κληρίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Άντρος Κούρτελλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Φίλιππος Μαννάρης, Αναλογιστής, Διευθυντής Aon Hewitt Κύπρου

Αλέξανδρος Μιχαηλίδης, Καθηγητής Χρηματοοικονομικής, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Ανδρέας Μιλιδώνης, Επίκουρος Καθηγητής Χρηματοοικονομικής, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μιχάλης Μιχαήλ, Καθηγητής Οικονομικών Πανεπιστήμιο Κύπρου

Γιώργος Νησιώτης, Αναπληρωτής Καθηγητής Χρηματοοικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Αλεξία Παναγιώτου, Επίκουρη Καθηγήτρια Διοίκησης, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Πάνος Πασιαρδής, Καθηγητής Οικονομικών, Διευθυντής Κέντρου Οικονομικών Ερευνών, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Άρης Σπανός, Καθηγητής Οικονομετρίας, Virginia Tech, ΗΠΑ

 Θανάσης Στέγγος, Καθηγητής Οικονομετρίας, University of Guelph, Καναδάς

Γιάννης Τιρκίδης, Τράπεζα Κύπρου

Κωνσταντίνος Χριστοφίδης, Πρύτανης Πανεπιστημίου Κύπρου

Λούης Χριστοφίδης, Καθηγητής Οικονομικών Πανεπιστήμιο Κύπρου

 Setting the puzzle: Investing in Greek Bonds

The first and perhaps critical event behind BOC’s financial troubles was the decision to (re)-acquire Greek sovereign bonds in the amount of about €2 billion.  The amount invested was approximately around 70 % of capital and 35 % of the bank’s total investment portfolio in bonds.  Certainly BOC’s decision ignored concentration risks and overexposed the company to the Greek economy. 

 The second important event was the political decision to write-down Greek debt, known as the private sector involvement, (PSI), a decision that imposed all of Greece’s financial troubles on the shoulders of the private sector. As a result BOC was “voluntarily” forced to write down its Greek sovereign investment by 53.5% in nominal value and approximately 75% in fair value leading to an overall hit of €1.3 billion on BOC’s profitability and equity.

 Given the significant amount in firm value that vanished in a blink of an eye, it is important to examine whether this decision entails criminal or even illegal elements.  My personal take on this is that it doesn’t.  It rather seems to me that the decision to acquire the Greek bonds was a poor decision but one that falls under the so-called “business judgment rule”.

 Under the business judgment rule officers, directors, managers, and other agents of a corporation are immune from liability to the corporation for loss incurred in corporate transactions that are within their authority and power to make when sufficient evidence demonstrates that the transactions are made in good faith. Board decisions are usually not second-guessed by the courts, even if a reasonable person would have acted differently under the same circumstances.

 So was this a bad decision that falls under the auspices of a poor judgment call that was, nevertheless, made having in mind the interests of the shareholders? The findings of the Alvarez and Marsal investigation, partly support this conjecture as they fail to document that the purchase of Greek bonds was in fact in breach of any regulatory or internally-set limits, nor has there been any evidence regarding personal gains by the people involved in that decision. In addition, the last time BOC purchased Greek bonds these were rated at investment grade (with the lowest one still being A3), and considered by ECB as 0-risk.  (In contrast, the purchase of Cyprus bonds in the last year, when these were rated as below investment grade (i.e., ‘junk’), was justified, by the same people who find the investment in Greek bonds as criminal,  as necessary to support our Government’s needs.  The Cyprus COOP system also currently holds a significant amount of Cyprus bonds.  Why there is so much outcry for the purchase of the Greek bonds by BOC and not for the Cyprus bonds is still a puzzle to me).

 Is buying the Greek bonds on the secondary market an act of “bad” faith? Not really. Secondary markets exist for this specific reason. To allow investors balance their portfolios as they see fit. In fact, a number of financial institutions across the world trade in secondary markets not only in sovereign bonds, but also in much riskier instruments like equities and derivatives.  BOC did not have an active trading book and did not trade in equities nor derivatives. The decision to invest in Greek bonds was partly a political decision to show BOC’s support to the Greek government after a public communication to the contrary.  Was it also an attempt to increase profits? Of course it was.  Is seeking profits a crime?  Not if the bank is acting within its risk appetite and not taking excessive risks.  

 Obviously the bank underestimated the risks involved with such decision. This includes concentration risk, market risk and political risk. The latter mostly relates to BOC’s assessment that a PSI, or any other form of bond haircut wasn’t plausible given that at the time of the purchase both ECB and our own CBC were against any such measures.  Therefore, the decision, at least in my view, can be, sadly, a classic textbook case of a business judgment that went awfully wrong.

 Completing the puzzle:

 A bad business decision by BOC, along with the political decision for the PSI and the political ignorance to demand same treatment for the recapitalization of Cyprus banks as for Greek banks, created a bank with numerous financial troubles.

 Was BOC an insolvent bank after the PSI? As part of a policy to restore confidence in the EU banking sector, EBA (the European Banking Authority) issued a recommendation to national authorities to raise their Core Tier 1 ratios to 9%, to ensure sufficient capital against unexpected losses if the economic situation deteriorated further (EBA, October 2012).  Even though BOC was short of the 9% EBA threshold at the end of June of 2012, it was certainly not insolvent.  How important was meeting the threshold? According to the financial news, the local regulator would decide on the steps to be taken if a bank did not meet the ratio, with the expectation that for a bank which fell short of the ratio by a small amount the local regulator would be sympathetic.  “If the ratio is very low, that’s when the regulator will step in with forced recapitalisation.” (Financial News, 20 Feb. 2012).  Unfortunately, the regulator showed no sympathy to BOC’s inability to reach the threshold even though the amount at the time was not large, and BOC was in the process of selling its insurance companies.

 So why a solvent bank falling short of the 9% EBA threshold by a relatively low amount, has been considered insolvent, as often, and perhaps indirectly, portrayed by the press, reflected in the statements of government officials and the draft MoU between the government and troika, and expressed by public opinion? 

 My take is that there were two different forces, each serving its own interests, but which happened to converge on their strategy to focus on, and even accentuate the poor financial picture of BOC. The end result was a badly injured BOC whose reputation was deeply (and possibly irreversibly) hurt. 

 The first was an insider attempt to convince public opinion that for BOC’s trouble only one person should be blamed; the ex-CEO.  In their attempt to personally harm the ex-CEO however, much greater harm has been inflicted upon BOC.  The attempt to harm Eliades, led the forces behind this to leak documents to both CBC and the press pointing, among others, to his negligent or even “criminal” decision to invest in Greek bonds.  The personal war against Eliades was fed to the press and ended up being a war against BOC. From the exploitation of innocent depositors and their investment in the bank’s CoCos, to Eliades low interest rate loan and the payment of his provident fund (which by the way was portrayed by the press as a  “bonus” payment, hinting that this was a voluntary payment by BOC and hiding the fact that this was actually a contractual obligation).

 The second was an attempt by the government to blame all of its financial troubles on the banking sector, a myopic and dangerous strategy that undermined what keeps a banking sector strong and flourishing: investor and depositor confidence and trust.  I find the Government’s insistence on publicizing the troubles of the banking system grossly negligent, to say the least. Governments should protect their banking sectors as even the slightest possibility of trouble can not only bring a bank down but also take with it the whole economy. The most typical example is probably that of the US where the Federal Reserve fought for more than two years to keep details of the largest bailout in U.S. history a secret.  Why? As the Fed itself revealed, identifying borrower details would create a stigma — investors and counterparties would shun firms that used the central bank as lender of last resort (Bloomberg, “Secret Fed Loans gave banks $13billion undisclosed to Congress”, 28/11/2011).

 Unfortunately, the government’s strategy was backed by CBC’s new governing team, for reasons that I cannot really infer.  I suspect that part of the reason was an attempt to change the Cyprus banking system and redirect it towards what the new governor and his team thought was the best way forward. It seems that the Governor of the Central bank had a clearly laid out plan on what had to be done to restructure the banking system long before his appointment. His academic activity and his article contributions indicate that his plan was to significantly reduce the role of the two big banks in the Cyprus economy, break them into bad and good banks, and strip them of their foreign assets, long before these issues were finally addressed by the MoU between the government of Cyprus and Troika.

 Mr. Demetriades has long been an advocate of breaking troubled banks into a bad and a good part. In his article published on stockwatch on February 7^th, 2012, entitled “Bad Banks”, he makes the case that if toxic assets are not overvalued, the creation of a bad bank should benefit the taxpayer, as without any losses incurred, the economy can start moving again, decreasing unemployment and enhancing public finances. When, in 2012, the Finance Ministry announced measures to boost economic growth Mr. Demetriades noted the absence of any measures for bank consolidation. “But what really worries me is that no measure promoting the consolidation of the banking system has been announced yet”, he added. According to Mr. Demetriades, consolidation may be achieved via the creation of a bad bank according to international standards to absorb the “toxic” data in the balance sheets of the two largest Cypriot banks. (Stockwatch, Cyprus Economy, Doubts on growth measures, 07/02/2012)

He had often voiced his concerns regarding the size of the local banking system: In his article entitled “wake up call”, published on stockwatch on September 5^th, 2011, he states that the big losses incurred by the Cypriot banks due to the Greek PSI program for the first time show the real picture of how great their exposure to the Greek Economy is. He goes on to say that these losses should be the wake up call for further measures to reduce the dependence of the local economy on foreign markets due to the banks’ decisions to expand… He concludes by saying that Cyprus banks should prepare restructuring plans to reduce significantly the risks incurred by the Cyprus taxpayers due to the banks’ large size and their exposures not only in Greece but in other countries as well.

 It is quite natural then to wonder, whether the MoU’s banking clauses were indeed imposed to the CBC or, more disconcertingly, whether it was our own CB that influenced the decisions by ECB and Troika.  I find it extremely worrisome that the new version of the MoU refers to both Cyprus banks as being insolvent. “The accounting and economic value assessment already mentioned revealed that the two largest banks of Cyprus were insolvent.” (MoU draft, 9 April, 2013. paragraph 1.23). Is the assumption that BOC is insolvent based on Troika’s own assessment or has it communicated by our local regulator, and when? The MoU explicitly assigns the responsibility of setting bank capital needs to CBC.  “The Central Bank of Cyprus in consultation with the EC, the IMF and the EBA, and in liaison with the ECB, will establish the specific capital needs of each participating bank by [31 January 2013] with a view to recapitalisation or resolution, if necessary.” Under the MoU of 9/4/2013 the “bank-by-bank stress tests” were conducted by CBC. Does CBC then consider BOC insolvent?

As an ex-director of BOC I can state that during the past two years, the only time the equity value of BOC turned negative was right after the sale of the Greek operations to Piraeus Bank due to the detrimental terms of the sale, which were imposed by the CBC and which were NEVER ratified by BOC’s board. Was this decision really a genuine Troika’s suggestion or has it been again influenced by the governor’s own views on this? Are there any written statements by Troika requesting, for example, the sale of BOC assets at any price, any loss, and without the need for its board’s consent?

 This discussion brings me to the last part of the article.  If BOC is not insolvent (even if it has been treated as one), are there any measures that we can still take to increase the probability that Cyprus’ largest bank, has a fair chance to survive?

 Suggestions to reverse the damage inflicted on BOC  

 As a solvent bank the appointment of a bank administrator, even under the auspices of overseeing the merger with Laiki and implementing the haircut on deposits, is illegal. Therefore:

a.    The administrator’s appointment should be revoked with immediate effect. A new board should be appointed with full powers to oversee the above.

b.    The new board should renegotiate, to the degree possible, the terms of sale of the bank’s Greek operations to Piraeus to ensure that these are at least not harming shareholder interests. I would like to remind the readers here that the terms were negotiated by CBC, had no positive impact on the bank’s capital (the impact is in fact currently negative and can only be mitigated over time as projected NPLs materialize), and even required a substantial cash injection from BOC to Piraeus.

 c. The empowered board should also properly evaluate the merger with Laiki to ensure

1. that NO part of ELA assumed by BOC is not adequately collateralized.
2.  Laiki’s “good” loan portfolio is assumed by BOC at fair and not at face value (allow me to also draw the comparison here with the sale of  BOC’s Greek portfolio which in contrast was “given away” to Piraeus fully collateralized).

 d. Seek alternative ways to recapitalize the bank. My suggestion is to allow BOC to first make a new capital issue before imposing the haircut on deposits.  I propose a voluntary conversion of deposits to ordinary shares (same class as the one currently in issue), and by offering pre-emptive rights to existing shareholders. The advantages of this solution are clear.  First, there will only be one class of shares, without harming the interests of BOC’s existing shareholders who invested in a solvent bank. Second, uninsured depositors will choose whether they want to convert part of their deposits to capital, realizing of course that if not enough of them do, they will have to incur the mandatory conversion.

 I expect that under this proposal the needed amount from deposit conversion will be lower than the one under the mandatory scheme for two reasons.  First, under the voluntary conversion, existing shareholders might also choose to invest in order to secure their interests in an investment already made.  Second, by raising its own capital BOC will only need to raise as much as to reach or adequately beat the 9% EBA threshold. If this is achieved, ELA can continue to provide emergency assistance and BOC will be adequately capitalized without draining liquidity. Finding the right balance between capital adequacy and liquidity is extremely important as a strongly capitalized bank with poor reputation can still face bankruptcy.

 Irene Karamanou

Associate Professor of Accounting

Department of Accounting and Finance

University of Cyprus

(Board member of BOC: April 2011 – March 2013)

 Ας μη ξεχνάμε ότι αυτή η έκτακτη ρευστότητα, είναι τώρα στον ισολογισμό της Τράπεζας Κύπρου.  Και αν αναλογισθούμε ότι η απορρόφηση της Λαϊκής από την Τράπεζα Κύπρου θα σημαίνει μεγαλύτερη μείωση καταθέσεων παρά δανείων έναντι της κατάστασης που επικρατούσε πριν την εξυγίανση, τότε η ανάγκη έκτακτης χρηματοδότησης θα αυξηθεί, δεν θα μειωθεί.  Ο κ. Ντράγκι μας υποσχέθηκε απρόσκοπτη ρευστότητα.  Μήπως κάνει λάθος εκτιμήσεις όπως τον κατηγορούμε ότι έκανε στην περίπτωση της Λαϊκής; Δεν νομίζω.  Να πούμε τα πράγματα με τ’ όνομα τους.

(1)  Ο Μηχανισμός Έκτακτης Χρηματοδότησης, ELA, δεν είναι ίδιο με χρέος και από μόνο του δεν αποτελεί απειλή για την Τράπεζα Κύπρου που το κληροδοτεί από τη Λαϊκή μαζί με το αντίστοιχο ενεργητικό.  Ο Μηχανισμός Έκτακτης Ρευστότητας είναι διαθέσιμος από το Ευρωσύστημα και αποτελεί σημαντικό μηχανισμό σταθερότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος ολόκληρης της Ευρωζώνης.  Χρησιμοποιείται ευρέως, και για μεγάλα χρονικά διαστήματα.  Τον Ιανουάριο 2013, για παράδειγμα, η Ελλάδα συνολικά αντλούσε ρευστότητα από το Ευρωσύστημα €122 δισ.  Ο ELA αντικαθιστά την απώλεια καταθέσεων και είναι καθόλα συμβατός με τη λειτουργία του ευρωσυστήματος και τη βιωσιμότητα των τραπεζών μέσα σε αυτό.

(2)  Το πρόβλημα των κυπριακών τραπεζών και δη των δύο μεγαλυτέρων, δεν είναι και δεν ήταν ποτέ ζήτημα έκτακτης ρευστότητας, η καταθέσεων ακόμα.  Ήταν εξ’ αρχής ζήτημα επισφαλών δανείων στην Ελλάδα και κακών επενδύσεων σε ελληνικά ομόλογα.  Οι δύο μεγάλες τράπεζες του τόπου χρησιμοποίησαν τη ρευστότητα τους, που σε ένα σημαντικό βαθμό στηριζόταν στις ξένες καταθέσεις, αναλαμβάνοντας υπέρμετρους κινδύνους στην Ελλάδα.  Ας μη ξεχνάμε ότι οι ζημιές από την αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους και την απομείωση των ελληνικών ομολόγων για την κυπριακή οικονομία ξεπερνούσε τα €4 δισ. ή το 25% του ΑΕΠ περίπου.

(3) Η Λαϊκή Τράπεζα χρειάστηκε €9½ δισ. έκτακτης χρηματοδότησης λόγω μιας συνεχούς εκροής καταθέσεων η οποία ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2011 και όταν πια το κυπριακό κράτος είχε τεθεί εκτός διεθνών αγορών.  Αυτή η εκροή οφειλόταν κυρίως στην αβεβαιότητα που δημιουργούσε η αδικαιολόγητη καθυστέρηση στη συνομολόγηση μιας τελικής συμφωνίας με την τρόικα.

(4)  Το δανειακό χαρτοφυλάκιο της Λαϊκής στην Ελλάδα μπορεί να ήταν περισσότερο προβληματικό, οι εργασίες του Ομίλου στην Κύπρο, όμως, ήταν επικερδείς το 2011, ενώ κατά τους πρώτους εννέα μήνες του 2012 η ζημιά ήταν μόλις οριακή.  Οι εργασίες της Λαϊκής στην Κύπρο ήταν βιώσιμες.  Στην ουσία, οι εργασίες όλων των κυπριακών εμπορικών τραπεζών στην Κύπρο είναι περίπου το ίδιο βιώσιμες γιατί μοιραζόμαστε τους ίδιους πελάτες μέσα στην ίδια οικονομία.  Είναι ενδεικτικό ότι σύμφωνα με τα αποτελέσματα των κυπριακών τραπεζών του εννιαμήνου 2012 τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια στην Κύπρο ως ποσοστό του συνόλου των δανείων δεν είχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ τους: 15,8% για την Τράπεζα Κύπρου, 17,2% για τη Λαϊκή και 17,5% για την Ελληνική.

(5)  Δεν υπήρχε καμία ανάγκη κλεισίματος της Λαϊκής Τράπεζας και το πρώτο σχέδιο διάσωσης του Eurogroupτης 16^ης Μαρτίου δεν προέβλεπε κάτι τέτοιο.  Η Λαϊκή και η Τράπεζα Κύπρου θα ανακεφαλαιώνονταν από το φόρο επί των καταθέσεων σε ολόκληρο το τραπεζικό σύστημα, ενώ τα Συνεργατικά Πιστωτικά Ιδρύματα και η Ελληνική Τράπεζα θα ανακεφαλαιώνονταν στο βαθμό που θα χρειαζόταν, από το πακέτο στήριξης των €10 δισ.  Γιατί κλείσαμε τη Λαϊκή και ακρωτηριάσαμε τη Τράπεζα Κύπρου; 

Η κυπριακή βουλή απέρριψε το πρώτο σχέδιο διάσωσης του Eurogroup με αποτέλεσμα η τελική διευθέτηση να είναι σαφώς χειρότερη για το τραπεζικό σύστημα της Κύπρου και την οικονομία γενικότερα.  Το κούρεμα των ασφαλισμένων καταθέσεων ήταν μια λανθασμένη επιλογή την οποία όμως μπορούσαμε να διορθώσουμε.  Το Eurogroup άφησε σε μας να επιλέξουμε την κατανομή του φόρου ώστε να συμποσούνται τα €5,8 δισ.  Αποτύχαμε να το κάνουμε για ένα και μοναδικό λόγο, ότι κυριάρχησε η επιδίωξη μας να περισώσουμε τις ξένες επενδύσεις, εκεί που δεν θα μπορούσαμε ούτως ή άλλως.  Μερικοί είχαν την εντύπωση ότι μπορούσαμε να εκβιάσουμε το Eurogroup, ή ακόμα ότι μπορούσαμε να βρούμε τα χρήματα από άλλες πηγές και να διώξουμε την τρόικα ολοκληρωτικά! Είναι πραγματικά εξωφρενικό αν αναλογιστούμε ότι με τα ίδια μας τα χέρια ρίξαμε τη χώρα σε μια τραγική κατάσταση.

 Ότι προέχει όμως τώρα είναι η επικέντρωση στο μέλλον, στην επανεκκίνηση της οικονομίας.  Και κάτι τέτοιο δεν μπορεί να γίνει χωρίς να επανέλθει η ομαλότητα στο τραπεζικό μας σύστημα.  Και η ομαλότητα στο τραπεζικό σύστημα δεν θα επανέλθει χωρίς τη συνεργασία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας που θα διασφαλίζει τη ρευστότητα.  Ο ELA δεν είναι το πρόβλημα, μάλλον η λύση, αν το χειριστούμε σωστά.

 Γιάννης Τιρκίδης, Οικονομολόγος

 Δημοσιεύθηκε στο Φιλελεύθερο, Κυριακή 21 Απριλίου 2013

Πολιτικοί καθώς και αξιοσέβαστοι οικονομολόγοι όπως ο Paul Krugman και η Μέγκαν Γκριν προτείνουν όπως η Κύπρος εγκαταλείψει την Ευρωζώνη. Παρόλο που τα μέτρα του EuroGroup ακρωτηρίασαν χωρίς αμφιβολία την οικονομία της Κύπρου,  επιφέροντας μάλιστα πόνο και βάσανα στους ανθρώπους της, περιορίζοντας την ανάπτυξη της χώρας για δεκαετίες, μία ενδεχόμενη έξοδός μας από την Ευρωζώνη αποτελεί μέγιστο οικονομικό λάθος και στρατηγική αυτοκτονία!

Πιο κάτω παραθέτω τους κύριους λόγους, πρώτα από οικονομική προσέγγιση και μετά από στρατηγική σκοπιά.

Α. Οικονομική προσέγγιση. Χρειαζόμαστε διαρθρωτικές αλλαγές και όχι υποτίμηση του νομίσματος για τη βελτίωση της εθνικής μας ανταγωνιστικότητας. Οικονομικά τεχνάσματα, όπως αλλαγή νομίσματος, δεν πρόκειται να λύσουν τα πραγματικά προβλήματα της βιωσιμότητας ή της ανταγωνιστικότητας της Κυπριακής οικονομίας. Δεν υπάρχουν πραγματικά οφέλη από μια υποτίμηση η οποία προσθέτει λίγη αξία, ενώ παρουσιάζει δύο βασικά μειονεκτήματα: (α) διατηρεί την υφιστάμενη διαρθρωτική ανεπάρκεια και την έλλειψη ανταγωνιστικότητας, και (β) εμπεριέχει καταστροφικούς στρατηγικούς κινδύνους.

Κύριο επιχείρημα υπέρ της εξόδου από το ευρώ και της μετάβασης στη λίρα είναι ότι η υποτίμηση και οι χαμηλότερες τιμές θα επιτρέψουν στη χώρα να γίνει πιο ανταγωνιστική στις διεθνείς αγορές. Αυτό θα ίσχυε εάν η οικονομία στηριζόταν στις εξαγωγές. Η Κυπριακή οικονομία στηρίζεται όμως στις εισαγωγές. Μια υποτίμηση κατά 30%, για παράδειγμα, σημαίνει ότι οι μισθοί και ο πλούτος θα είναι κατά 30% χαμηλότερα. Το κόστος όμως των εισαγόμενων εμπορευμάτων -από τη βενζίνη και το φυσικό αέριο, τα φαρμακευτικά προϊόντα, το σίδηρο, τα παπούτσια και τα ρούχα, ακόμη και το σιτάρι-  θα αυξηθεί επειδή θα χρειαστεί να καταβληθεί η αγορά τους σε ξένο νόμισμα. Εν μέσω οικονομικής συρρίκνωσης και απώλειας εμπιστοσύνης, εγκαταλείποντας το ευρώ για τη λίρα θα πλήξει την κατανάλωση, την αποταμίευση, τις επενδύσεις και την ανάπτυξη. Τυχόν δε αθέτηση του χρέους (εκφρασμένου σε Ευρώ) θα πλήξει την αξιοπιστία και τις σχέσεις της Κύπρου με την ΕΕ και θα αποκλείσει την Κύπρο από τις διεθνείς αγορές, ακόμη και εάν υπάρξουν εξαιρετικές προοπτικές φυσικού αερίου.

Μήπως η εθνική ανταγωνιστικότητα θα αυξηθεί στο βαθμό που να αντισταθμίσει την απώλεια πραγματικού εισοδήματος, πλούτου, αξιοπιστίας και προοπτικών ανάπτυξης; Αυτό είναι αμφίβολο. Ο χρηματοοικονομικός τομέας και ο τομέας των επιχειρηματικών υπηρεσιών έχουν πληγεί έτσι κι αλλιώς. Ο τομέας των ακινήτων (real estate) ήταν ήδη διογκωμένος και πλήγηκε επίσης σοβαρά από την απώλεια ρωσικού πλούτου. Οι τομείς αυτοί δεν θα ανακάμψουν απλώς από την αλλαγή του νομίσματος. Μια μείωση κατά 30% στο κόστος παροχής επιχειρηματικών υπηρεσιών ή στις τιμές των ακινήτων δεν θα δελεάσει τους ρώσους για να παραμείνουν. Η εμπιστοσύνη έχει χαθεί.

Τι θα γίνει με τον άλλο μας  πυλώνα, τον τουρισμό; Μήπως μια φθηνότερη λίρα πρόκειται να προσελκύσει αρκετούς ξένους τουρίστες; Στην Κύπρο οι ξενοδοχειακές μονάδες αντιμετωπίζουν υψηλό κόστος από την κατανάλωση ενέργειας, ψηλά δάνεια -σε ευρώ-  και φθίνουσες εγκαταστάσεις. Η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υστερεί σε σχέση με εναλλακτικές επιλογές όπως η Αίγυπτος, η Τουρκία ή το Ντουμπάι και τα πακέτα προσφερόμενων τιμών δεν είναι ανταγωνιστικά (και δεν θα είναι ούτε και μετά από  30% μείωση στις τιμές). Ειδικά όταν οι τουρίστες συνειδητοποιούν ότι πρέπει να πληρώσουν για μια διαδρομή με ταξί στο εσωτερικό της Κύπρου όσο έχουν πληρώσει για το αεροπορικό τους εισιτήριο για να πετάξουν από τη χώρα τους στην Κύπρο.

Η Κυπριακή οικονομία πάσχει από σοβαρές διαρθρωτικές αδυναμίες: εργαζόμενοι πληρώνονται περισσότερο από ότι παράγουν, ημικρατικά μονοπώλια και επαγγελματικά καρτέλ κρατούν τις τιμές σε ψηλά επίπεδα  και συντηρούν την αναποτελεσματικότητα. Πολιτικοί, τράπεζες και μέσα μαζικής ενημέρωσης έχουν αλληλένδετα και διαπλεκόμενα συμφέροντα. Ημικρατικοί οργανισμοί, όπως παροχής ηλεκτρικής ενέργειας και οι τηλεπικοινωνίες αρχές είναι αναποτελεσματικές και συσσωρεύουν υπερβολικά κέρδη σε βάρος των Κύπριων καταναλωτών.

Δεν αρκεί που χρεώνουν υπερβολικά ψηλές τιμές, φορολογώντας έμμεσα τα φτωχότερα στρώματα της Κυπριακής κοινωνίας, διασφαλίζουν επίσης ότι ο τουρισμός και άλλες βιομηχανίες παραμένουν μη ανταγωνιστικές σε διεθνές επίπεδο. Όλα τα πολιτικά κόμματα τοποθετούνται εναντίον της ιδιωτικοποίησης. Ουσιαστικά, ευνοούν την εκμετάλλευση του λαού από τους οργανισμούς αυτούς και θέτουν σε μειονεκτική θέση τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα της χώρας.

Πώς μπορούν οικογένειες, ξενοδοχεία και μικρές επιχειρήσεις να επιβιώσουν με τόσο ψηλές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, για παράδειγμα; Στο όνομα της προστασίας των μελλοντικών γενεών, οι Κύπριοι πολιτικοί συντηρούν τα τοπικά μονοπώλια ενώ σκάβουν τον τάφο της εθνικής ανταγωνιστικότητας, είτε είμαστε εντός είτε εκτός του ευρώ.

Οι διαρθρωτικές αδυναμίες και αναποτελεσματικότητες της Κυπριακής οικονομίας πρέπει να ξεριζωθούν, και όχι να συντηρηθούν με πλάγιες «λύσεις» όπως η έξοδος από το ευρώ. Πολλές διαρθρωτικές αλλαγές απαιτούνται όσον αφορά την ιδιωτικοποίηση των ημικρατικών οργανισμών και την αναδιάρθρωση των κυβερνητικών φορέων και υπηρεσιών καθώς και των τραπεζών. Αυτές οι διαρθρωτικές βελτιώσεις δεν θα πραγματοποιηθούν χωρίς την πολιτική πίεση -και την καθοδήγηση- της Τρόικας.

Το υποτιθέμενο όφελος από την υποτίμηση κατά 30% θα μπορούσε να επιτευχθεί πιο άμεσα. Για παράδειγμα, θα μπορούσαμε να δεχθούμε εθελοντικά μια μείωση 30% στις μισθοδοσίες των εργαζομένων του δημοσίου -ο ιδιωτικός τομέας θα προσαρμοστεί μόνος του- και στις τιμές του τουριστικού προϊόντος -συμπεριλαμβανομένων των ταξί. Όσοι επιθυμούν να πωλήσουν ακίνητη περιουσία μπορούν απλά να μειώσουν τις τιμές κατά 30% οι ίδιοι. Τα παραπάνω δύνανται να αναπαράγουν, πιο απλά, το κύριο όφελος από την έξοδο από το ευρώ και την υποτίμηση της λίρας, αποφεύγοντας σοβαρά μειονεκτήματα.

Β. Στρατηγική προσέγγιση. Το πιο σοβαρό μειονέκτημα από την έξοδο από το ευρώ είναι αυτό-αναίρεση της Ευρωπαϊκής εξασφάλισης κατά των απειλών της Τουρκίας και έναντι σοβαρού κινδύνου τουρκικής κατάληψης. Η Κύπρος έχει παραμείνει μόνη της στην απόμακρη γωνιά  της γεωπολιτικής σκακιέρας, χωρίς συμμάχους.

Η Ρωσία αρνήθηκε μια ιστορική ευκαιρία για να βοηθήσει την Κύπρο και να αποκτήσει σημαντικά στρατηγικά περιουσιακά στοιχεία -τράπεζες, φυσικό αέριο. Ούτε καν έδωσε τα €2 δισ. που θα έχανε έτσι κι αλλιώς από το κούρεμα.

Η Ελλάδα αρνήθηκε επίσης να δώσει βοήθεια, παρά το γεγονός ότι η Κύπρος συνεισέφερε €10 δισ. πρόσφατα — ενδιαφέρθηκε απλώς να αναλάβει τα υποκαταστήματα των Κυπριακών τραπεζών για δικό της όφελος. Το Ισραήλ απολογήθηκε στην Τουρκία, γεγονός που πιθανώς να βλάψει την ενεργειακή του συνεργασία με την Κύπρο.

Με την απολογία του Νετανιάχου, η ενεργειακή συνεργασία της Κύπρου με το Ισραήλ τίθεται σε κίνδυνο. Η κίνηση αυτή δυνατό να μειώσει την αξία των προοπτικών φυσικού αερίου. Το Ισραήλ δύναται να αποκτήσει τώρα πρόσβαση με χαμηλό κόστος στην τεράστια τουρκική και ευρωπαϊκή αγορά.

Για την Κύπρο το κόστος εκμετάλλευσης συγκριτικά θα αυξηθεί.

Μέχρι πρόσφατα, μια βιώσιμη εναλλακτική θα ήταν να επωμιστούν από κοινού  Κύπρος και Ισραήλ το υψηλό κόστος παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου, καθιστώντας την υγροποίηση οικονομικά βιώσιμη. Αυτή η επιλογή τώρα τίθεται σε κίνδυνο. Η Τουρκία απειλεί να μην συνεργαστεί με οποιαδήποτε εταιρεία ή έθνος έχει σχέσεις με την Κύπρο. Η ENI της Ιταλίας έχει ήδη αποκλεισθεί. Χωρίς δυνατότητα υγροποίησης, η Κύπρος δεν μπορεί να «κτυπήσει» τις παγκόσμιες αγορές (ιδίως της Κίνας) με τις ψηλότερες τιμές φυσικού αερίου. Περιορίζεται έτσι να εξυπηρετήσει μόνο την ευρωπαϊκή αγορά. Το κόστος υποθαλάσσιου αγωγού είναι απαγορευτικό. Η Κύπρος πιθανόν να αναγκαστεί να ακολουθήσει το Ισραήλ, μοιραζόμενη ένα αγωγό φυσικού αερίου προς την Τουρκία και μέσω αυτής προς την Ευρώπη.

Με τη συρρίκνωση της Κυπριακής οικονομίας και την άρνηση της Ρωσίας, Ελλάδας και άλλων να βοηθήσουν, η Κύπρος βρίσκεται ενώπιον περιορισμένων επιλογών. Μεγαλύτεροι και πιο ευφυείς αντίπαλοι κάνουν ήδη στρατηγικές κινήσεις.

Τα συμφέροντα της Ρωσίας συνδέονται άμεσα με αυτά της Τουρκίας και του Ισραήλ. Η Ρωσία άρχισε ήδη την κατασκευή του αγωγού South Stream (€16 δισ.) που περνά κάτω από τα τουρκικά χωρικά ύδατα στη Μαύρη Θάλασσα για να βγει στη Βουλγαρία. Η Gazprom υπέγραψε πρόσφατα μια 30-ετή σύμβαση παροχής τεράστιων ποσοτήτων φυσικού αερίου στην Τουρκία, σε τιμές με 40% έκπτωση. Η Τουρκία είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος καταναλωτής-πελάτης της Gazprom και αποτελεί μια σημαντική αναπτυσσόμενη αγορά για την Gazprom. Τον περασμένο Φεβρουάριο η Gazprom εξασφάλισε επίσης μια 20ετή συμφωνία για την πώληση-εξαγωγή υγροποιημένου φυσικού αερίου από το πεδίο Tamar του Ισραήλ, χρησιμοποιώντας πλωτή εγκατάσταση ΥΦΑ (F-LNG). Θυγατρική της Gazprom στο Ηνωμένο Βασίλειο συμφώνησε να αγοράσει ποσότητες υγροποιημένου φυσικού αερίου από το Tamar.

Η Ρωσία δεν έχει κανένα συμφέρον να υποστηρίξει ανταγωνιστικές πηγές εφοδιασμού φυσικού αερίου που θα μπορούσαν να απειλήσουν της μονοπωλιακή της δύναμη αγοράς έναντι της Ευρώπης. Γιατί λοιπόν να βοηθήσει την Κύπρο;

Οι στρατηγικές κινήσεις του Ισραήλ, της Ρωσίας και της Τουρκίας έχουν περιορίσει ουσιαστικά τις επιλογές της Κύπρου. Σε αντίθεση με τους πολιτικούς της Κύπρου που αναλώνονται σε μικρο-κομματικές κοκορομαχίες για εσωτερική κατανάλωση, η Ρωσία, το Ισραήλ και η Τουρκία απλά κοιτάζουν τα μακροχρόνια οικονομικά τους συμφέροντα. Αυτό δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη κάποια παγκόσμια συνωμοσία εναντίον της Κύπρου.

Δικαιολογημένα ίσως η Ρωσία και το Ισραήλ δείχνουν απροθυμία να υποστηρίξουν την Κύπρο και να συνεργαστούν αναλαμβάνοντας σοβαρούς κινδύνους, όταν βλέπουν παντελή έλλειψη επαγγελματισμού από τους πολιτικούς της Κύπρου, που ενώ έχουν φέρει τη χώρα στο χείλος της χρεοκοπίας εξακολουθούν να ασχολούνται με την εσωτερική μικρό-πολιτική.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι φωνές και επικλήσεις για να εγκαταλείψει η Κύπρος το ευρώ σχεδόν σίγουρα θα οδηγήσουν σε στρατηγική αυτοκτονία.

Η Τουρκία πιέζεται και είναι απελπισμένη εξ’ αιτίας των ενεργειακών της αναγκών. Αντιμετωπίζει ετήσιο έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών ύψους €40 δισ. που προέρχεται κυρίως από τις εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στην Τουρκία βασίζεται στο φυσικό αέριο. Καθώς οι τεράστιες ενεργειακές ανάγκες της Τουρκίας αυξάνονται και αγανακτεί από την εξάρτησή της από το ρωσικό και το ιρανικό αέριο που την πιέζουν με πανάκριβες συμβάσεις, η Τουρκία μπορεί να αρχίσει να απελπίζεται.

Εάν οι δοκιμές αξιολόγησης τον ερχόμενο Σεπτέμβριο επιβεβαιώσουν υψηλά αποθεματικά, τι θα σταματήσει την Τουρκία -κάτω από το βάρος του ετήσιου ενεργειακού ελλείμματος €40 δισ.-  να πορευτεί και προς το άλλο ήμισυ προς τα νότια παράλια για να διασφαλίσει την ενεργειακή της αυτάρκεια και την οικονομική της ανάπτυξη;

Τότε, όπως και τώρα, δυνατό να μην βρεθεί κανείς για να απλώσει ένα χέρι βοήθειας στην Κύπρο όταν θα βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού. Ποίος από τους συμμάχους της θα σηκώσει έστω ένα δάχτυλο; Και ποιος θα κατευθύνει το λαό στο δρόμο της σωτηρίας (όντας εκτός ευρωζώνης);

Φανταστείτε την Κύπρο μονάχη στο κρύο, έξω από την Ευρώπη, χωρίς φίλους και συμμάχους, με μόνη πυξίδα και κατεύθυνση τα μυαλά της πολιτικής της ελίτ … Πώς να μην τρομάξεις; Μόνο ο Καβάφης θα μπορούσε να εκφράσει το συναίσθημα του τι μπορεί να επέλθει:

Μέσα στον φόβο και στες υποψίες,
με ταραγμένο νου και τρομαγμένα μάτια,
λυώνουμε και σχεδιάζουμε το πώς να κάμουμε
για ν ‘αποφύγουμε τον βέβαιο
τον κίνδυνο που έτσι φρικτά μας απειλεί.

Κι όμως λανθάνουμε …
ψεύτικα ήσαν τα μηνύματα
(Ή δεν τ ‘ακούσαμε, ή δεν τα νοιώσαμε καλά).
Άλλη καταστροφή, που δεν την φανταζόμεθαν,
εξαφνική, ραγδαία πέφτει επάνω μας,
κι ανέτοιμους … μας συνεπαίρνει.

(Κ. Καβάφης – «Τελειωμένα», 1911)

Αν είναι ακριβώς η έλλειψη στρατηγικής, καινοτόμου τρόπου σκέψης, ευφυΐας, επαγγελματισμού, ή αφοσίωσης στο πραγματικό εθνικό συμφέρον, που οδήγησαν στην καταστροφική αλληλουχία των γεγονότων που μας έφεραν μέχρι εδώ, στο χείλος του γκρεμού, τότε η έξοδος από τη ευρωζώνη πιθανώς να επιταχύνει, αντί να εμποδίσει την Κύπρο από την καταστροφική πορεία.

Το μόνο εχέγγυο και διασφάλιση που έχει η Κύπρος έναντι των εξωτερικών απειλών  της Τουρκίας και της εσωτερικής κακοδιαχείρισης και έλλειψης αποτελεσματικότητας, είναι η παραμονή της στη Ευρωζώνη. Η ΕΕ παραμένει η καλύτερη εγγύηση για την Κύπρο. Η πρόκληση είναι να πείσουμε τους Ευρωπαίους ότι μπορούμε να διαχειριστούμε καλύτερα τα του οίκου μας και να εξυπηρετήσουμε πιο αξιόπιστα τις ενεργειακές ανάγκες της Ευρώπης. Η Κύπρος πρέπει να παραμείνει στο ευρώ και να παίξει πιο έξυπνα το στρατηγικό παιχνίδι. Ίσως μετά τις εκλογές στη Γερμανία και μετά από ευνοϊκά αποτελέσματα που θα προκύψουν από την αξιολόγηση του φυσικού αερίου τον επόμενο Σεπτέμβριο, η Κύπρος θα μπορούσε να πείσει τους ηγέτες της ΕΕ ότι μπορεί να το παράκαναν και ότι τα μακροπρόθεσμα στρατηγικά συμφέροντα της ΕΕ κατ’ ακρίβεια έγκεινται στο να διατηρηθούν ακμαία η οικονομία της Κύπρου και οι προοπτικές του φυσικού της αερίου.

Γ. Ο Καβάφης για την Κρίσι

Την δύσκολη ζωή μου ασφαλή να κάνω
εγώ στην Τράπεζα του Μέλλοντος επάνω
πολύ ολίγα συναλλάγματα θα βγάλω.

Κεφάλαια μεγάλ’ αν έχει αμφιβάλλω.
Κι άρχισα να φοβούμαι μη στην πρώτη κρίσι
εξαφνικά τας πληρωμάς της σταματήσει.                 

(Κ. Καβάφης – «Η Τράπεζα του Μέλλοντος»)

Είν’ η προσπάθειές μας, των συφοριασμένων·
είν’ η προσπάθειές μας σαν των Τρώων.
Κομμάτι κατορθώνουμε· κομμάτι
παίρνουμ’ επάνω μας· κι αρχίζουμε
νάχουμε θάρρος και καλές ελπίδες.

Μα πάντα κάτι βγαίνει και μας σταματά.
Ο Aχιλλεύς στην τάφρον εμπροστά μας
βγαίνει και με φωνές μεγάλες μάς τρομάζει.—

Είν’ η προσπάθειές μας σαν των Τρώων.
Θαρρούμε πως με απόφασι και τόλμη
θ’ αλλάξουμε της τύχης την καταφορά,
κ’ έξω στεκόμεθα ν’ αγωνισθούμε.

Aλλ’ όταν η μεγάλη κρίσις έλθει,
η τόλμη κι η απόφασίς μας χάνονται·
ταράττεται η ψυχή μας, παραλύει·
κι ολόγυρα απ’ τα τείχη τρέχουμε
ζητώντας να γλυτώσουμε με την φυγή.

Όμως η πτώσις μας είναι βεβαία. Επάνω,
στα τείχη, άρχισεν ήδη ο θρήνος.

(Κ. Καβάφης – «Η Τροία»)

Πολλάκις, βλέποντας να παίζουν σκάκι,
ακολουθεί το μάτι μου ένα Πιόνι
οπού σιγά-σιγά τον δρόμο βρίσκει
και στην υστερινή γραμμή προφθαίνει.
Με τέτοια προθυμία πάει στην άκρη
οπού θαρρείς πως βέβαια εδώ θ’ αρχίσουν
οι απολαύσεις του κ’ οι αμοιβές του.
Πολλές στον δρόμο κακουχίες βρίσκει…

Τι θριαμβευτικά που εδώ προφθαίνει,
στην φοβερή γραμμή την τελευταία·
τι πρόθυμα στον θάνατό του αγγίζει!

Γιατί εδώ το Πιόνι θα πεθάνει
κ’ ήσαν οι κόποι του προς τούτο μόνο.

Για την βασίλισσα, που θα μας σώσει,
για να την αναστήσει από τον τάφο
ήλθε να πέσει στου σκακιού τον άδη.

(Κ. Καβάφης – «Το Πιόνι»)

Σ’ αυτές τες σκοτεινές κάμαρες, που περνώ
μέρες βαρυές, επάνω κάτω τριγυρνώ
για  νάβρω τα παράθυρα.— Όταν ανοίξει
ένα παράθυρο θάναι παρηγορία.—
Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται, ή δεν μπορώ
να τάβρω. Και καλλίτερα ίσως να μην τα βρω.
Ίσως το φως θάναι μια νέα τυραννία.

Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.

(Κ. Καβάφης – «Τα Παράθυρα»)

Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κ’ υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

Και κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ.
Άλλο δεν σκέπτομαι: τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη·
διότι πράγματα πολλά έξω να κάμω είχον.

A όταν έκτιζαν τα τείχη πώς να μην προσέξω.
Aλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον.
Aνεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω.

(Κ. Καβάφης – «Τα Τείχη»)

*Ο Λένος Τριγιώργης είναι καθηγητής Χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.