Έχει λεχθεί ότι ο καλύτερος τρόπος να ληστέψεις μια τράπεζα είναι να την αγοράσεις.  Δεν χρειάζεται να την αγοράσεις όλη.  Με στρατηγικές τοποθετήσεις διευθυντικών στελεχών και επικοινωνιακό χειρισμό των μικρομετόχων ένας μεγαλομέτοχος αναδεικνύεται ως «ισχυρός ανήρ» και μπορεί να δράσει.

Οι μέτοχοι με σημαντικό ιδιοκτησιακό έλεγχο έχουν δυο εναλλακτικές επιλογές: (1) Να μεγιστοποιήσουν την οικονομική αξία του οργανισμού, (2) να μεγιστοποιήσουν την αξία που μπορούν να καρπωθούν οι ίδιοι.  Βεβαίως, η αξία για το μεγαλομέτοχο δεν είναι απαραίτητα ταυτόσημη με την οικονομική αξία του οργανισμού.  Δανειοδοτήσεις με βραχυχρόνια καλές προοπτικές — αλλά αμφιβόλου μακροχρόνιας ποιότητας και χωρίς επαρκείς εγγυήσεις — βελτιώνουν πρόσκαιρα τις τιμές των μετοχών και αποδίδουν ψηλό μέρισμα.  Όταν τα δάνεια δεν αποδώσουν, τότε το άδειο ταμείο περνά στους καταθέτες και στους δανειστές της τράπεζας οι οποίοι στρέφονται στις κυβερνητικές εγγυήσεις.  Αυτή η διαδικασία χαρακτηρίζεται ως «λεηλασία» διότι το όφελος για τους μεγαλομετόχους είναι συνήθως πολύ χαμηλότερο από την οικονομική αξία του οργανισμού που καταστρέφεται. 

Αν οι μεγαλομέτοχοι είναι και διευθύνοντες σύμβουλοι η λεηλασία είναι πιο αποτελεσματική.  Δάνεια διοχετεύονται σε δίκτυα «συγγενικών» οργανισμών και οι εμπλεκόμενοι επωφελούνται από την προσωρινή κερδοφορία της τράπεζας όσο και από τους ευνοϊκούς όρους των δανείων που πήραν.  Επιπλέον, ως διευθύνοντες σύμβουλοι απολαμβάνουν και ψηλά μπόνους για την «επιτυχή» διοίκηση της τράπεζας.  Όταν έρθει η ώρα της αλήθειας ανακαλύπτουμε ότι τα δάνεια που πήραν είναι σημαντικά ψηλότερα από το μετοχικό κεφάλαιο που επένδυσαν.  (Όταν η Ισλανδική Landbsanki πτώχευσε, ο μεγαλομέτοχος Βγε. Βγέργκολφσον κατείχε περίπου 45% του μετοχικού κεφαλαίου αλλά τα δάνεια του υπερέβαιναν το συνολικό μετοχικό κεφάλαιο της τράπεζας.)  Και αν χάσουν τη διευθυντική τους θέση αυτό δεν έχει σημασία.  Η απώλεια εισοδήματος μερικών εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ ετησίως είναι πολύ μικρή μπροστά στα μπόνους εκατομμυρίων που είχαν ήδη πάρει.

Οι καθηγητές του Μπέρκλεϊ Akelrof και Romer προσδιόρισαν τις συνθήκες που επιτρέπουν τη λεηλασία: Ανεπαρκείς λογιστικές πρακτικές και μηχανισμοί εσωτερικού ελέγχου, χαλαρή εποπτεία και ανεπαρκείς ποινές για κακοδιαχείριση.  Λεηλασίες γίνονται σε περιόδους κερδοφορίας και επέκτασης εμπορικών δραστηριοτήτων, αφού είναι ευνόητο ότι λεηλατείς μια τράπεζα που πάει καλά. Μας λένε και άλλα ενδιαφέροντα:

• Συνεργασία με μη-τραπεζικούς οργανισμούς δημιουργεί ένα δίκτυο επενδύσεων που αυξάνουν τα άμεσα οφέλη προσβλέποντας σε μακροχρόνιες προοπτικές που δεν αναμένεται τελικά να αποδώσουν.  Αυτό θα μπορούσε να γίνει, για παράδειγμα, με επενδύσεις σε ξενοδοχειακές μονάδες ή υπεραγορές σε μια αγορά που είναι ήδη κορεσμένη.
• Η συγχώνευση με άλλες τράπεζες αυξάνει την οικονομική αξία που θα μπορούσε να λεηλατηθεί, αφήνοντας βεβαίως τελικά πολύ μεγαλύτερες ζημιές.
• Οι υπάλληλοι των τραπεζών δεν είναι σε θέση να αξιολογήσουν αντικειμενικά τις δανειστικές απαιτήσεις των ιδιοκτητών.  

Μας προειδοποιούν επίσης ότι αν οι εμπλεκόμενοι είναι προσεκτικοί όλα γίνονται νόμιμα.  Η λεηλασία χρηματοοικονομικών οργανισμών τεκμηριώθηκε στη βιβλιογραφία για Χιλή, Ντάλας (Τέξας), Savings & Loan Associations (ΗΠΑ), αγορά junk bonds των ΗΠΑ και τράπεζες του Μεξικού.

Υπάρχει και κάτι ακόμη: «Πρακτικές λεηλασίας κυβερνητικά ελεγχομένων τραπεζών ακολουθούνται όταν το ελέγχον κόμμα κινδυνεύει να χάσει την εξουσία».  Αυτό έχει τεκμηριωθεί από τον Hallinget al. για Αυστριακές τράπεζες που έλεγχαν οι τοπικές αρχές όταν η χώρα εντάχθηκε στην ΕΕ. Μην ξεχνάμε ότι η Αυστρία κατατάσσεται 15^η παγκοσμίως σε θέματα διαφθοράς, ενώ η Κύπρος 28^η.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τη χώρα μας; Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ήδη τοποθετήθηκε για το ποιος ευθύνεται.  Ορισμένοι θεωρούν ότι η δική μου αρθρογραφία αποφεύγει να πάρει θέση και κρατεί «ίσες αποστάσεις».  Πρέπει όμως να κατανοήσουμε κάτι: Κανένας δεν έχει όλα τα στοιχεία και κανείς από μόνος του επαρκείς γνώσεις, για να φθάσει «στην αλήθεια, όλη την αλήθεια και μόνο την αλήθεια».  Χρειαζόμαστε ανεξάρτητη Διερευνητική Επιτροπή για να φθάσουμε σε αξιόπιστα συμπεράσματα. 

Η διερεύνηση πρέπει να αρχίσει το ταχύτερο.  Αυτό μας λένε τα παραδείγματα της Ισλανδίας (2008) και της Σουηδίας (1991).  Η διαφάνεια κάνει καλό.  Όχι μόνο δεν αποτελεί εμπόδιο στην ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών αλλά βοηθά.  Η αποφασιστικότητα μας θα στείλει μήνυμα επαγγελματισμού και υπευθυνότητας σε ξένους επενδυτές.  Τέτοια μηνύματα πρέπει να εκπέμπουμε προς τα έξω εάν επιθυμούμε να βρούμε διεξόδους από την παρούσα κρίση αντί να αναλωνόμαστε σε δημόσιες αντιπαραθέσεις για εσωτερική κατανάλωση.  Ούτε εξάλλου είναι σοφό να επενδύσουμε τα δισεκατομμύρια που απαιτούνται για ανακεφαλαιοποίηση χωρίς να διορθώσουμε τα προβλήματα.

 Akerlof, G. & Romer, P. Looting: The Economic Underworld of Bankruptcy for Profit, BrookingsPapers on EconomicActivity,2:1-73, 1993.

 Halling, M., Pichler, P. & Stomper, A.The politics of related lending, Finance Working Paper 296/2010, European Corporate Governance Institute, 2010.

Report of the Special Investigation Commission (SIC), Althingi, Iceland, 2010.

Ο Σταύρος Α. Ζένιος είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και Senior Fellow, The Wharton School, University of Pennsylvania.

Θεωρώ ότι κανένας τα τελευταία δέκα χρόνια (ή ακόμη και πέρσι) δεν είχε προβλέψει ότι το καλοκαίρι του 2012 θα βρισκόμασταν με τις αγορές (δηλαδή τις συλλογικές προσδοκίες των επενδυτών) να περιμένουν με πιθανότητα 50%-90% έξοδο της Ελλάδας από την ευρωζώνη.  Έστω και αν παραμείνει η Ελλάδα στο ευρώ (πλέον το λιγότερο πιθανό σενάριο), η πολιτική αβεβαιότητα και ακυβερνησία κάνει δύσκολη την έξοδο της Ελλάδας από την οικονομική κρίση.  Που σημαίνει ότι η Κύπρος θα συνεχίσει να επηρεάζεται αρνητικά.

Όπως μετά από ένα τυφώνα ή ένα σεισμό δημιουργούνται έκτακτες ομάδες διαχείρισης κρίσεων, έτσι και τώρα ένα διακομματικό, έκτακτο συμβούλιο οικονομικής πολιτικής θα πρέπει να δημιουργηθεί για να διαχειριστεί πιθανές δύσκολες οικονομικές εξελίξεις.  Προτείνω όπως ο Πρόεδρος Χριστόφιας δημιουργήσει Έκτακτο Συμβούλιο Οικονομικής Πολιτικής το οποίο θα προεδρεύει ο ίδιος (σαν ο ανώτατος πολιτειακός αξιωματούχος της χώρας).  Όλα τα κόμματα της Αντιπολίτευσης και η Κεντρική Τράπεζα θα πρέπει να κληθούν να στείλουν τους οικονομολόγους που εμπιστεύονται για να παρθούν άμεσα μέτρα για αντιμετώπιση των χείριστων σεναρίων που μπορεί να πρέπει να αντιμετωπιστούν.  Αν για παράδειγμα ξαφνικά επιστρέψει η δραχμή, πως πρέπει να αντιδράσει η κυπριακή κυβέρνηση; Μακάρι αυτό το σενάριο να μην πραγματοποιηθεί.  Μακάρι αυτό το Συμβούλιο να παραμείνει ανενεργό και να μη χρειαστεί να κάνει καμιά συνάντηση.  Αλλά δεν είναι με τα «Μακάρι» που πρέπει να αντιμετωπίζονται οι πιθανές κρίσεις.

Θεωρώ επίσης σημαντικό αυτό το Συμβούλιο να μπορεί να παίρνει αποφάσεις άμεσα, άρα θα πρέπει να δημιουργηθεί από κοινού από την Εκτελεστική και Νομοθετική Εξουσία, καθώς και από την Κεντρική Τράπεζα.  Αν το προεδρεύει ο εκάστοτε Πρόεδρος της Δημοκρατίας και παρίστανται οι αρχηγοί όλων των κομμάτων, θεωρώ ότι μπροστά σε μία κρίση θα μπορούν να πάρουν τις αποφάσεις που άμεσα μπορεί να χρειάζεται να παρθούν.

Δυστυχώς έχουμε μπει σε προεκλογικό αγώνα (δυστυχώς διότι η δημιουργία διακομματικού οικονομικού συμβουλίου γίνεται δυσκολότερη σε τέτοιο περιβάλλον).  Όμως η διογκούμενη οικονομική κρίση δεν θα μας περιμένει να κάνουμε προεδρικές εκλογές και δεν θα φύγει μόλις κάνουμε προεδρικές εκλογές.  Αυτό το Έκτακτο Οικονομικό Συμβούλιο θα έχει ζωή μέχρι να είμαστε σίγουροι ότι τα δημόσια οικονομικά, ο τραπεζικός τομέας και γενικότερα η οικονομία, έχουν σταθεροποιηθεί.  Δυστυχώς μπαίνουμε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και όσο πιο γρήγορα το αντιληφθούμε, τόσο περισσότερες πιθανότητες θα έχουμε να αντιμετωπίσουμε με επιτυχία τη διογκούμενη οικονομική κρίση (θεωρώ ότι ακόμη δεν έχουμε δει τα χειρότερα από αυτή την κρίση).  Το θέμα είναι εθνικό, μας αφορά όλους και εθνική πρέπει να είναι και η αντίδραση, έστω και με τις προεδρικές εκλογές να έρχονται σε 10 μήνες.  Επαναλαμβάνω ότι έγραψα πιο πάνω.  Οι οικονομικές κρίσεις δεν φεύγουν με τη διενέργεια εκλογών, όπως έχουμε (ελπίζω) μάθει από την εμπειρία της Ελλάδας.

Ο Αλέξανδρος Μιχαηλίδης είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Οπωσδήποτε η διερεύνηση δεν πρέπει να γίνει για ξεκαθάρισμα πολιτικών ή προσωπικών λογαριασμών.  Ήδη παρακολουθούμε την τακτική επίρριψης ευθυνών.  Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν ανανεώνει το διορισμό του Διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας επιρρίπτοντας του τις ευθύνες, ο απερχόμενος Διοικητής μιλά για πιέσεις από το Προεδρικό και οι διαξιφισμοί συνεχίζονται με την εμπλοκή των κομμάτων.

Το κλίμα που δημιουργείται δεν βοηθά να βρούμε διεξόδους.  Τα προβλήματα δεν αντιμετωπίζονται με ατεκμηρίωτη επίρριψη ευθυνών. 

Με βάση τις διεθνείς εμπειρίες για παρόμοιες κρίσεις και διαθέσιμες πληροφορίες για το δικό μας σύστημα, οι πιο κάτω παράγοντες φαίνεται να διαδραμάτισαν ρόλο:

1. Λάθη εκ μέρους των διευθύνσεων των τραπεζών ή και κερδοσκοπικές ενέργειες που είναι ή αγγίζουν τα όρια της εγκληματικότητας.
2. Αμέλεια ή και αδυναμία εκ μέρους των διοικητικών συμβουλίων των τραπεζών στην εκτέλεση των καθηκόντων τους.
3. Αμέλεια εκ μέρους της Κεντρικής Τράπεζας να ασκήσει τον εποπτικό της ρόλο χρησιμοποιώντας όλα τα διαθέσιμα εργαλεία.
4. Ελλείψεις στο εποπτικό πλαίσιο που δεν επέτρεπαν στην Κεντρική Τράπεζα να ασκήσει αποτελεσματική εποπτεία.
5. Αμέλεια εκ μέρους της Κυβέρνησης κατά τη λήψη των πολιτικών αποφάσεων σε Ευρωπαϊκό επίπεδο για τη διαχείριση της κρίσης του ελληνικού χρέους. 
6. Παρενέργειες στο τραπεζικό σύστημα από την Κυβερνητική δημοσιονομική πολιτική.

Οι διεργασίες που οδήγησαν στην κρίση είναι σύνθετες.  Αφορούν θέματα εταιρικής διακυβέρνησης και εποπτείας τραπεζών, πρωτόκολλα και συστήματα διαχείρισης χρηματοοικονομικών κινδύνων τραπεζών, την ανακλαστικότητα στη σχέση μεταξύ τραπεζικού συστήματος και οικονομικής ευρωστίας του κράτους.  Η «λεηλασία χάρη του κέρδους» έχει εξηγήσει την πτώχευση πολλών χρηματοοικονομικών οργανισμών και ενδεχομένως να αφορά κάποιες περιπτώσεις δικών μας τραπεζών.  Και βεβαίως εγείρονται τόσο θέματα νομιμότητας όσο και τι θεωρείται ex ante λογικό στη διαχείριση μιας εμπορικής τράπεζας και στη λειτουργία της Κεντρικής Τράπεζας.  Δηλαδή, κατά πόσο, υπό τις περιστάσεις, οι υπεύθυνοι ακολουθούσαν διεθνώς αποδεκτά επαγγελματικά πρότυπα χρηστής διοίκησης. 

Για να κατανοήσουμε τι συνέβηκε και να προλάβουμε παρόμοια περιστατικά στο μέλλον απαιτείται προσεκτική διερεύνηση.  Αυτή πρέπει να γίνει από ανεξάρτητη Διερευνητική Επιτροπή για την Κρίση του Κυπριακού Τραπεζικού Συστήματος.  Η επιτροπή πρέπει να αποτελείται από εμπειρογνώμονες με διεθνές κύρος και εμπειρίες.

Η Επιτροπή πρέπει να έχει την κατάλληλη νομιμοποίηση.  Τη σύστασή της πρέπει να αναλάβει η Βουλή των Αντιπροσώπων.  Αν δεν υπάρχει το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο, η Βουλή ας το φτιάξει με σχετικό νομοθέτημα.  Το μέγεθος του προβλήματος είναι τόσο μεγάλο και η φύση του πρωτοφανής που αν απαιτείται ειδική νομοθετική ρύθμιση η Βουλή δεν πρέπει να διαστάσει.  Το Κοινοβούλιο της Ισλανδίας πρόσφερε ένα καλό παράδειγμα το 2008.  Υπάρχουν και άλλα στα οποία μπορούμε να στηριχθούμε. 

Akerlof, G., & Romer, P. Looting: The Economic Underworld of Bankruptcy for Profit, BrookingsPapers on EconomicActivity,2:1-73, 1993.  Report of the Special Investigation Commission (SIC), Althingi, Iceland, 2010.

 Ο Σταύρος Α. Ζένιος είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και πρόεδρος των πρυτάνεων των Πανεπιστημίων των Ευρωπαϊκών Πρωτευουσών.

Όπως είχα αναφέρει και σε προηγούμενο μου άρθρο, η επιλογή του διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας είναι κρίσιμης σημασίας, αφού το εν λόγω άτομο θα παίξει ίσως τον πιο καθοριστικό ρόλο για την επίλυση της κρίσης.  Τρεις είναι οι συμβουλές που θα έδινα στο νέο διοικητή όσο αφορά τα επόμενα του βήματα.

Πρώτο, τώρα είναι η ώρα για επίλυση των προβλημάτων με τις τράπεζες και όχι για ξεκαθάρισμα λογαριασμών.  Φυσικά και είναι απαραίτητο να εντοπιστούν και ν’ αποδοθούν ευθύνες για τους λόγους που έχουν οδηγήσει στην τωρινή κατάσταση μέσω μιας ολοκληρωμένης και (κυρίως) ανεξάρτητης έρευνας.  Τα μαθήματα από μια τέτοια έρευνα θα είνα χρήσιμα και στη μελλοντική διαμόρφωση ενός καλύτερου ρυθμιστικού πλαισίου για το χρηματοοικονομικό τομέα, κάτι το οποίο είχα θίξει σε πρόσφατη παρουσίαση μου στην Κεντρική Τράπεζα.  Ωστόσο, αυτό πρέπει να γίνει μετά που θα βρεθούν λύσεις για την επανακεφαλαιοποίηση των δύο μεγάλων κυπριακών τραπεζών.  Τυχόν έναρξη έρευνας σε αυτό το διάστημα θα διχάσει τόσο την Κεντρική Τράπεζα όσο και το πολιτικό σύστημα, κάτι το οποίο θα υπονομεύσει οποιαδήποτε προσπάθεια λύσης της κρίσεως.

Δεύτερο, δεν υπάρχει τόπος για δογματισμούς.  Ένα σημαντικό μάθημα το οποίο πηγάζει από τη διεθνή χρηματοοικονομική κρίση και τις προσπάθειες επίλυσης της είναι ότι η οικονομική θεωρία δεν προσφέρει πάντα ξεκάθαρες λύσεις (ένα γνωστό ανέκδοτο στο πανεπιστήμιο ήταν ότι κάθε χρόνο οι ερωτήσεις στις τελικές εξετάσεις των οικονομικών είναι οι ίδιες, αλλά οι σωστές απαντήσεις διαρκώς διαφέρουν).  Ακόμα και στις περιπτώσεις που οι λύσεις είναι σχετικά γνωστές, είναι η δυνατότητα καλής επικοινωνίας, πραγματισμού και πολιτικής δεξιότητας που φέρνουν αποτελέσματα.  Οι προσωπικές απόψεις του νέου διοικητή αναφορικά με την πολιτική της Ευρωπαικής Κεντρικής Τράπεζας σίγουρα δεν θα είναι αρεστές σε άλλους συνάδελφους του στη Φρανκφούρτη, γι’ αυτό και είναι πολύ σημαντικό να προσφέρει εποικοδομητικές απόψεις και να κτίσει γέφυρες επικοινωνίας και συναίνεσης.

Τρίτο, ο διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας πρέπει να συνεχίσει να δίνει συμβουλές για την οικονομική πολιτική στην κυβέρνηση.  Μπορεί να μη χρειάζεται να το κάνει τόσο δημόσια ή έντονα όσο ο προκάτοχος του, αλλά η κυβέρνηση χρειάζεται μια ανεξάρτητη και αντικειμενική γνώμη όσο αφορά την οικονομική της πολιτική.  Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό το τωρινό διάστημα αφού προβλέπω ότι η προσφυγή της Κύπρου στο μηχανισμό είναι πια σχεδόν δεδομένη και ίσως επιθυμητή (θα έχω περισσότερα να πω για αυτό το θέμα σε μελλοντικό μου blog).

 Ο Κωνσταντίνος Στεφάνου είναι Ανώτερος Οικονομολόγος για Χρηματοοικονομικά Θέματα στην Παγκόσμια Τράπεζα (World Bank). Τα τελευταία χρόνια είναι με απόσπαση στο Συμβούλιο Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας (Financial Stability Board) που έχει έδρα την Βασιλεία της Ελβετίας. Έχει σπουδάσει Οικονομικά και Δημόσια Πολιτική στα πανεπιστήμια του Cambridge και Harvard αντίστοιχα. Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο είναι αυστηρά προσωπικές.

Επανέρχομαι ακριβώς επειδή εξακολουθώ να θεωρώ παράδοξο το οτι, «εμείς είμαστε μέλη της ΕΕ και η Τουρκία αναλαμβάνει πρωτοβουλίες». Την προσοχή μας πρέπει να εστιάσουμε σε δύο ουσιώδη σημεία.

 Η επιτυχής άμυνα στις πρωτοβουλιών άλλων ΔΕΝ πρέπει να αποτελεί λόγο για ενθουσιασμό.  Θέτουμε πολύ χαμηλά τον πήχη των προσδοκιών μας ενώ στόχος είναι να αποκρούουμε τις πρωτοβουλίες του αντιπάλου.  Αργά ή γρήγορα κάπου δεν θα τα καταφέρουμε και θα οδηγηθούμε σε αστοχίες.  Οι επιτυχίες του ΑΠΟΕΛ στο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα δεν στηρίχτηκαν μόνο στη μεθοδική προετοιμασία του τερματοφύλακα για να αποκρούει πέναλτι.  Αν η ομάδα έμενε μόνο σε αυτό, ο αγώνας θα είχε λήξει άδοξα στο 90’ λεπτό.  Ούτε ο Μάρκος Παγδατής θα έφθανε μακριά αν το μόνο που κατάφερνε ήταν να επιστρέφει τις δύσκολες μπαλιές του αντιπάλου.  Οι επιτυχίες χρειάζονται κάτι περισσότερο από άμυνα.

 Η ενεργός ανάληψη πρωτοβουλιών αποτελεί τον πυρήνα των στρατηγικών σχεδιασμών – στην οικονομία, στην πολιτική, στα ανταγωνιστικά αθλήματα.  Μέσα από τις πρωτοβουλίες προετοιμάζουμε το έδαφος για επιτυχίες.

 Γιατί;

 Βρισκόμαστε ως χώρα σε ένα περιβάλλον δυναμικών αλλαγών και αναταραχής, τόσο στην οικονομία όσο και στην πολιτική.  Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι οι αλλαγές αλλά η δική μας ανικανότητα να προσαρμοστούμε.  «Εν καιρώ πολέμου απαιτείται προσαρμοστικότητα και ευελιξία», έγραφε ο Κινέζος στρατηγός Σαν Τσου πριν δυο χιλιάδες χρόνια.

 Πώς μπορούμε να σημειώνουμε επιτυχίες εν μέσω αναταραχών; Στην αλληλεπίδραση μας με ένα δυναμικό περιβάλλον έχουμε τρεις επιλογές.

 Αν θεωρούμε ότι η δυναμική καθορίζεται αποκλειστικά από άλλους, μπορούμε να υποχωρήσουμε σπεύδοντας να προσαρμοστούμε ή να κρύψουμε το κεφάλι στην άμμο προσβλέποντας στην επάνοδο της σταθερότητας.  Χάνουμε, όμως, έτσι τον μπούσουλα επιτρέποντας σε άλλους να μας προσδιορίζουν.  Αναβάλλουμε την αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών για κάποιο νεφελώδη μακρινό χρονικό ορίζοντα, μέχρι να εμφανιστούν καλύτερες συνθήκες, τις οποίες όμως ούτε να προσδιορίσουμε μπορούμε ούτε να βεβαιώσουμε ότι θα έρθουν.  Έτσι προσεγγίσαμε, για παράδειγμα, το θέμα των μεταναστών, υιοθετώντας ευρωπαϊκές οδηγίες χωρίς να δημιουργήσουμε μηχανισμούς ενσωμάτωσης.  Ακολουθήσαμε παθητική προσαρμογή, μετατρέποντας μια πηγή δυναμισμού της μικρής μας κοινωνίας σε απειλή για τον τρόπο ζωής μας.  Η διαχείριση των κοντέινερς με τα εκρηκτικά στο Μαρί είχε επίσης αφεθεί για κάποιον νεφελώδη ορίζοντα.

 Από την άλλη, μπορούμε να αντιπαρατεθούμε με το περιβάλλον.  Πεπεισμένοι ότι, «έχουμε το δίκιο με το μέρος μας» υιοθετούμε μη ρεαλιστικές προσεγγίσεις, στηριγμένες σε ευσεβοποθισμό, υποτίμηση των κινδύνων και υπερεκτίμηση των πιθανοτήτων επιτυχίας.  Επιδιώκουμε ανεδαφικές και εξωπραγματικές πολιτικές οι οποίες, στο τέλος, είναι καταστροφικές.  Η αλληλεπίδραση με το περιβάλλον υπαγορεύεται από την «επίσημη γραμμή» ανέξοδης πατριωτικής αντίστασης.  Όταν, όμως, βλέπουμε τον κόσμο μονοδιάστατα, από τη δική μας οπτική γωνία, παρασυρόμαστε σε έναν φαύλο κύκλο χωρίς προοπτική.  Το περιβάλλον δεν συμπεριφέρεται όπως θα ήθελε η επίσημη γραμμή και οδηγούμαστε σε συνεχείς αστοχίες.  Έτσι ακριβώς προσεγγίσαμε τη διεθνή οικονομική κρίση.  Αντί να χαράξουμε πολιτική κάναμε αντιπολίτευση στα διεθνή γεγονότα.  Ως αποτέλεσμα, είδαμε την οικονομία μας να υποβαθμίζεται και την ανεργία να αυξάνεται.

 Έχουμε όμως και τρίτη επιλογή: Να αντιμετωπίσουμε τις αναταραχές ως μια σειρά ευκαιριών για να ενεργοποιήσουμε το δυναμισμό της κοινωνίας μας και να παίρνουμε πρωτοβουλίες, είτε για να αντιμετωπίσουμε άμεσες προκλήσεις ή για να προετοιμάσουμε συνθήκες για μελλοντικές δράσεις.  Οι μεγάλες ευκαιρίες για δημιουργία προσφέρονται σε περιόδους μεγάλων αναταραχών.  Γι’ αυτό, στο μεταίχμιο που βρισκόμαστε, παρουσιάζεται η ευκαιρία να οδηγήσουμε τη χώρα σε μια νέα κατάσταση πραγμάτων αποφεύγοντας τους φαύλους κύκλους των υποχωρήσεων ή των αντιπαραθέσεων.  Αυτό προϋποθέτει συστηματική προετοιμασία, ικανότητα αξιοποίησης των ευρωπαϊκών και διεθνών ρευμάτων και ανάληψη πρωτοβουλιών προς επιδίωξη στρατηγικών στόχων.

 Η ανάληψη πρωτοβουλιών απαιτεί εμπειρογνωμοσύνη, αξιοπιστία και δημιουργία θεσμών.

                         1.                  Η ικανότητα να αναλαμβάνουμε πρωτοβουλίες ενισχύεται όταν μια κοινωνία βιώνει επιτυχίες. Αυτό προϋποθέτει μελέτη και έρευνα στην ανάλυση των προβλημάτων και προσεκτική προετοιμασία στον καθορισμό των στόχων. Για επιτυχία στην πολιτική διαδικασία δεν αρκεί η εμπειρία, απαιτείται εμπειρογνωμοσύνη.

                         2.                  Η αξιοπιστία απαιτεί επιμονή και υπομονή μπροστά από τις δυσκολίες και κάτω από την πίεση ανασταλτικών δυνάμεων, τόσο εξωγενών όσο και ενδογενών.  Για να είμαστε αξιόπιστοι χρειάζεται θάρρος για να παραμένουμε συνεπείς στις θέσεις μας.

                         3.                  Η εμπειρογνωμοσύνη και αξιοπιστία μιας κοινωνίας δεν εξαρτάται από άτομα.  Απαιτεί θεσμούς που να συνεπικουρούν την πολιτική διαδικασία, προσφέροντας αναλύσεις για τα προβλήματα και μεταφράζοντας τις θεωρητικές γνώσεις σε πρακτικές πολιτικές.  Ο πολιτικός διάλογος εστιάζεται τότε στην ουσία των γεγονότων και σε στέρεες θεωρητικές βάσεις, αντί να αφήνεται στη σύγχυση της πολιτικής αντιπαλότητας.  Αναβαθμίζεται ο πολιτικός λόγος και αποτρέπονται οι πολιτικές λοξοδρομίες.

 Η ανάπτυξη της ικανότητας να παίρνουμε πρωτοβουλίες δεν είναι εύκολη υπόθεση.  Χρειαζόμαστε πλουραλισμό απόψεων και επιστημονική ανάλυση που διευκολύνουν την αποσαφήνιση θέσεων και τον εξορθολογισμό του πολιτικού λόγου, βελτιώνουν τη μεθοδικότητα στη χάραξη και εφαρμογή πολιτικής.

Στο μεταίχμιο που βρίσκεται η χώρα μας πιστεύω ότι αυτά είναι που χρειαζόμαστε και γι’ αυτό επανέρχομαι. 

 [Από το βιβλίο Δημιουργική Κύπρος.  Πολιτική μεταρρύθμιση για την Κύπρο του 21ου αιώνα, αναρτημένο ως η - βιβλίο http://www.facebook.com/Dimiourgiki.Kypros και προσεχώς από εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Αθήνα.]

 Ο Σταύρος Α. Ζένιος είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και πρόεδρος των πρυτάνεων των Πανεπιστημίων των Ευρωπαϊκών Πρωτευουσών.

Δυστυχώς, πιστεύω στην ορθότητα της άποψης μου (όπως νομίζω έχει πειστεί η σιωπηλή πλειοψηφία).  Απλώς θα πρέπει να περιμένουμε μερικούς μήνες για να αντιληφθούμε πόσο πιο άσχημη (ακόμη) θα γίνει η κατάσταση με την ανεργία.  Η προσπάθεια αύξησης κάποιου «κεκτημένου» πριν την αβεβαιότητα των επόμενων εκλογών απλώς θα κάνει την αλλαγή προς τα κάτω ακόμη πιο επώδυνη όταν έρθει.  Κάποιος πληρώνει αυτούς του μισθούς, δεν πέφτουν σαν μάννα από τον ουρανό και αυτός ο κάποιος θα πρέπει να κερδίζει περισσότερο από τι δίνει για να συνεχίσει να υπάρχει σαν επιχείρηση και να προσλαμβάνει κόσμο.

Εκείνο όμως που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση είναι η σφοδρότητα της κριτικής χωρις κανένα τεκμηριωμένο επιχείρημα (στο 90% των περιπτώσεων).  Η αντίδραση σε μία άποψη με αυτό τον τρόπο είναι απόδειξη ότι έχουμε πολύ δρόμο ακόμη να διανύσουμε μέχρι να μπορούμε με ηρεμία να συζητήσουμε σφαιρικά κάποιο θέμα και να πάρουμε μία απόφαση.  Και προσέξτε: Μιλούμε (έτσι νομίζουμε τουλάχιστον) για τον κατώτατο μισθό και όχι για τη διενέργεια δημοψηφίσματος για τη λύση του Κυπριακού! Και δυστυχώς πολλές φορές ισχύει για όλους αυτό.  Αν μεθαύριο ξαφνικά γράψω για την έντονη ανάγκη φορολογίας του πλούτου, τότε πρέπει να περιμένω την αντίστοιχη αντίδραση από την άλλη μεριά;

Αυτή η αντίδραση αποδεικνύει στο δικό μου το μυαλό ότι δεν είναι μόνο αλλαγή ηγεσίας και πολιτικών που χρειαζόμαστε.  Πρωτίστως, χρειαζόμαστε αλλαγή νοοτροπίας.  Τέτοιο φανατισμό έζησα, όπως πολλοί άλλοι, όταν μεγάλωνα, αλλά πίστευα ότι με τον καιρό αυτές οι εμπειρίες θα ήταν γραφικές αναμνήσεις, διηγώντας τες να χαμογελάς.  Αντίθετα, πάνε να γίνουν αναμνήσεις, διηγώντας τες να διερωτάσαι τι συμβαίνει γύρω σου, καθώς τα πράγματα φαίνονται χειρότερα με κάθε χρόνο που περνά.  Διερωτάσαι αν θα πρέπει να πας σε άλλη γη και σε άλλα μέρη για να αποφύγεις την εμπέδωση τέτοιων αντιλήψεων στα παιδιά σου.  Επειδή δυστυχώς τα δύσκολα (και από οικονομική, και από εθνική, άποψη) ακόμη να έρθουν.  Συγγνώμη που χαλάω τη «θεωρία των ψυχολογικών ενέσεων» του πρώην υπουργού Οικονομικών κ. Σταυράκη, αλλά δυστυχώς με τα μυαλά εγκλωβισμένα σε τέτοιες προκαταλήψεις και συνωμοσιολογίες, είναι δύσκολο να πάμε μπροστά.

ΥΓ1. Το μόνο που με βρίσκει κάπως σύμφωνο είναι ότι αμέλησα να αναλύσω την τελευταία αξιολόγηση των Moody’s.  Πολλοί στο blog την ερμήνευσαν ότι είναι εμφανές ότι για όλες τις υποβαθμίσεις φταίει ο τραπεζικός τομέας.  Δυστυχώς δεν είναι έτσι τα πράγματα, πάντα κατά τη δική μου άποψη.  Και αυτό φαίνεται μέσα από την προσεκτική μελέτη αυτής της αξιολόγησης.  Υπόσχομαι, εν καιρώ, πέμπτο μέρος στην κατρακύλα προς διαβάθμιση από την κατηγορία επενδύσιμων, στην κατηγορία μη-επενδύσιμων, ομολόγων της Κυπριακής Δημοκρατίας για να μην έχουμε παραπονεμένα λόγια.  Για να μην έχουμε αυταπάτες ότι όταν θα μπούμε στο Μηχανισμό Στήριξης θα είναι μόνο λόγω των προβλημάτων στον τραπεζικό τομέα.

ΥΓ2. Μία λογική εξήγηση που δόθηκε για το ψηλό επίπεδο του κατώτατου μισθού είναι ότι δεν έχουμε το επίπεδο των κοινωνικών υπηρεσιών που υπάρχουν στις Σκανδιναβικές χώρες.  Υπόσχομαι να ασχοληθώ με αυτό το θέμα στο μέλλον.  Προς το παρόν πρέπει να αναρωτηθούμε αν η διαχρονική αποτυχία του κράτους να προσφέρει ικανοποιητικές κοινωνικές υπηρεσίες λύνεται με τον κατώτατο μισθό και όλων των ειδών των επιδομάτων, ειδικά σε μία χώρα που η φοροδιαφυγή, και γενικότερα η μη εφαρμογή των νόμων, μοιάζει να είναι ακαταπολέμητη.

Ο Αλέξανδρος Μιχαηλίδης είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Με τον καινούργιο μας κατώτατο μισθό των €924 το μήνα είμαστε σχεδόν στην πρώτη κατηγορία χωρών όπως η Αγγλία και η Γαλλία, και αν υποτιμηθεί λίγο το δολλάριο θα έχουμε ξεπεράσει και την Αμερική.

Φυσικά με €1000 στην Αγγλία δεν πληρώνεις καν το ενοίκιο και τα έξοδα φαγητού, ενώ στην Κύπρο μπορεί κάποιος να ζήσει (τουλάχιστον κάποιοι από μας σαν φοιτητές ζούσαν με αυτά τα χρήματα σαν μεταπτυχιακοί συνεργάτες καθηγητών στην Αμερική).  Αν δείξουμε τον κατώτατο μισθό σαν ποσοστό του μέσου μισθού, δηλαδή, θα έχουμε την ακόλουθη εικόνα:

Σε όλες τις πιο πάνω χώρες (Αμερική, Αγγλία, Γαλλία, Σουηδία (βάζω και τις Σκανδιναβικές για να μην κατηγορηθώ ότι είμαι και πολύ νεοφιλελεύθερος)) ο κατώτατος σε σχέση με το μέσο μισθό κυμαίνεται μεταξύ 30 και 50 τοις εκατό.  Στην Κύπρο, σύμφωνα με μελέτες του Κέντρου Οικονομικών Ερευνών του Πανεπιστημίου Κύπρου ήταν ήδη 50% πριν την καινούργια αύξηση της υπουργού Εργασίας!

Συγκριτικά με το επερχόμενο οικονομικό τσουνάμι (προβλήματα τραπεζών, διεθνής συγκυρία, αβεβαιότητα στην Ελλάδα, αναγκαστική δημοσιονομική εξυγίανση και περαιτέρω μείωση μισθών) έχουμε σχεδόν διπλάσιο κατώτατο μισθό από ότι έχει επιβληθεί με τα καινούργια μέτρα στην Ελλάδα.  Έχουμε πρόβλημα ανταγωνιστικότητας, έχουμε ξενοδοχεία τα οποία είναι πιο ακριβά από το Μανχάταν, έχουμε άνεργους που θα ήθελαν να δουλέψουν με €700 και €500 το μήνα αλλά η αξιότιμη υπουργός προτιμά να τους έχει αυτούς στην ανεργία περιμένοντας για μια παραδεισένια θέση στα €924.  Τη θέση που μια απλή περιδιάβαση στη Λήδρας θα πείσει την κυρία υπουργό ότι δεν πρόκειται ποτέ να έρθει, διότι ο απλός καταστηματάρχης είτε θα κλείσει εκείνο το ένα πρωινό που θα είχε τον υπάλληλο εκεί, είτε θα μείνει εκείνος μερικές περίσσιες ώρες παρά να διακινδυνεύει να παρανομήσει και να προσλάβει κάποιο που εναγωνίως ζητά εργασία στα €500.

Πιστεύω ότι έχει φτάσει πλέον ο καιρός για οικονομική πολιτική με έμφαση στην αντιμετώπιση των προβλημάτων των ανέργων.  Καιρός για οικονομική πολιτική με δεδομένα και αριθμούς παρά με ευχολόγια και ευσεβοποθισμούς.  Καιρός για οικονομική πολιτική μελετημένη παρά βασισμένη σε συντεχνιακές ιδεοληψίες.  Δυστυχώς θα πρέπει να πάει η ανεργία στο 15% για να αντιληφθεί η κυρία υπουργός γιατί, όπως λέει και ο Επιτάφιος, «Φρίττουσιν οι νόες»…

 Ο Αλέξανδρος Μιχαηλίδης είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

 Το θέμα του ρόλου που μπορεί να παίξει ο Διοικητής της ΚΤΚ για το θέμα αγοράς ομολόγων της Κυπριακής Κυβέρνησης από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (EKT) το έχω συζητήσει προηγούμενα.  Η πίεση προς την ΚΤΚ έχει ενταθεί τους τελευταίους μήνες, λόγω και της επικείμενης λήξης της θητείας του Διοικητή της ΚΤΚ.  Η θέση πως ο Διοικητής της ΚΤΚ θα μπορούσε να πείσει την ΕΚΤ να προβεί σε αγορές Κυπριακών ομολόγων, το οποίο συνδέεται δημόσια και με το θέμα της ανανέωση της θητείας του, είναι ανυπόστατη και παραπλανητική.  Η συζήτηση αυτή δεν βοηθά αφού αυτό που χρειάζεται στο παρόν στάδιο είναι μέτρα που ν’ αντιμετωπίζουν τα σοβαρά διαρθρωτικά και δημοσιονομικά προβλήματα της Κύπρου.

 Εκείνο που είναι εμφανές είναι πως με τις συζητήσεις αυτές τίθεται σε κίνδυνο ο θεσμός της ανεξαρτησίας της ΚΤΚ.

 Είναι δυσάρεστο να παρακολουθούμε να εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας αυτό το άκρως πολιτικό και αντί-επαγγελματικό παιγνίδι δυσφήμισης του θεσμού της ΚΤΚ.  Διότι ο Διοικητής είναι θεσμός, δεν είναι άτομο.  Το άτομο έχει ιστορία και κρίνεται με βάση την ιστορία αυτή και την επαγγελματική του σταδιοδρομία.  Ο θεσμός όμως όταν πληγεί, η ζημιά μπορεί να είναι ανεπανόρθωτη.

 Με βάση το καταστατικό της ΚΤΚ η θητεία του Διοικητή είναι πέντε χρόνια, με δυνατότητα επαναδιορισμού.  Η θητεία του Διοικητή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) είναι οκτώ χρόνια και δεν υπάρχει δυνατότητα επαναδιορισμού.  Ο λόγος είναι απλός αλλά ουσιαστικός: Με αυτό τον τρόπο διασφαλίζεται απόλυτα η ανεξαρτησία του Διοικητή και μαζί και του θεσμού της Κεντρικής Τράπεζας.  Αφού δεν είναι δυνατό να επαναδιοριστεί ο Διοικητής δεν μπορεί να ενσκήψει σε πολιτικές πιέσεις ούτε κατά τη διάρκεια της θητείας του, ούτε και προς το τέλος.  Η σχετικά μεγάλης διάρκειας θητεία, σε συνδυασμό με την αναγκαστική αλλαγήτου διοικητή στο τέλος της θητείας, προσδίδουν στην Κεντρική Τράπεζα ανεξαρτησία και ευελιξία να προωθήσει σωστά το έργο της.  Με βάση το καταστατικό της, η ΕΚΤ θεωρείται από τις πιο ανεξάρτητες κεντρικές τράπεζες στον κόσμο.

 Η διάρκεια της θητείαςτου Διοικητή πρέπει να είναι μεγαλύτερη της διάρκειας της θητείας του Προέδρου της Δημοκρατίας έτσι ώστε να ελαχιστοποιούνται οι πολιτικές πιέσεις.

 Υπάρχουν και πρακτικά θέματα: Η θητεία πέντε χρόνων είναι πολύ σύντομη αν λάβει κανείς υπόψη την περίοδο προσαρμογής που χρειάζεται ο Διοικητής και το Συμβούλιο, καθώς και την περίοδο αβεβαιότητας και πολιτικής πίεσης που μπορεί να δέχεται ο διοικητής προς το τέλος της θητείας του.

 Πιστεύω πως το μοντέλο της ΕΚΤ πρέπει να εφαρμοστεί στην περίπτωση της Κύπρου.  Η θητεία θα μπορούσε να είναι οκτώ ή δέκα χρόνια και η αλλαγή στη νομοθεσία αυτή θα μπορούσε να εφαρμοστεί άμεσα ή με το διορισμό του επόμενου Διοικητή.  Το ίδιο θα πρέπει να ισχύει και για το Διοικητικό Συμβούλιο της ΚΤΚ.

 Βέβαια μεγαλύτερης διάρκειας θητεία επιβάλλει και ενίσχυση της διαδικασίας επιλογής του νέου Διοικητή (π.χ. με τη διεξαγωγή ακροάσεων από το Κοινοβούλιο για να αποκλείονται κακές ή και πολιτικές επιλογές) έτσι ώστε να διορίζονται ικανά άτομα που να μπορούν με επιτυχία, τόσο στο εσωτερικό, όσο και στο εξωτερικό να ολοκληρώσουν το έργο τους την περίοδο αυτή.  Την απόφαση για το διορισμό πρέπει να παίρνει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αλλά εάν η πλειοψηφία της Βουλής πιστεύει πως, για συγκεκριμένους λόγους που πρέπει να δημοσιοποιούνται, ο προτεινόμενος υποψήφιος δεν είναι κατάλληλος, τότε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα πρέπει να προτείνει άλλο άτομο για Διοικητή.

 Καταληκτικά, η ΕΚΤ θεωρείται από όλους σήμερα ίσως ο πιο επιτυχημένος θεσμός που δημιουργήθηκε τις τελευταίες δεκαετίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση.  Ο βασικός λόγος είναι η διασφάλιση της ανεξαρτησίας της από πολιτικές παρεμβάσεις που της επιτρέπουν να λειτουργήσει επαγγελματικά και αντικειμενικά.

 Στη Κύπρο η τάση είναι να μειώνουμε και να υπονομεύουμε την ανεξαρτησία της ΚΤΚ καθώς και το θεσμό της, κάτι που πρέπει να σταματήσει.  Η ΚΤΚ πρέπει να λειτουργεί ως ανεξάρτητος θεσμός που θα διασφαλίσει τη χρηματοοικονομική σταθερότητα η οποία επιβάλλεται για να ανακάμψει η οικονομία.  Ανεξαρτησία βέβαια σημαίνει και μεγαλύτερη ανάγκη για διαφάνεια από πλευράς της ΚΤΚ τόσο σε θέματα πολιτικής, όσο και στα ίδια της τα οικονομικά.

 Δρ. Ζήνων Γ. Κοντολαίμης, Κέντρο Οικονομικών Ερευνών, Πανεπιστήμιο Κύπρου.

 Το κοινωνικό αίτημα για ανεξάρτητο πρόεδρο της Δημοκρατίας και οι προσπάθειες των πολιτικών δυνάμεων για συμμαχίες αποκαλύπτουν μια αγωνιώδη προσπάθεια να βρεθούν λύσεις.  Για να λύσουμε όμως σύγχρονα προβλήματα χρειαζόμαστε σύγχρονες μεθόδους. 

 Πού βρίσκουμε λοιπόν τις οριακές καταστάσεις; Εκεί θα εντοπίσουμε τα αίτια των προβλημάτων για να καταλήξουμε σε «εθνική συναίνεση» για τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις.

1.  Οι παραδοσιακές ιδεολογίες στο φάσμα αριστερά-δεξιά-κέντρο δεν δίνουν λύσεις.  Γι’ αυτό μόνο 8% των πολιτών εμπιστεύεται τα κόμματα.  Οι πολιτικοί που αναζητούν εξήγηση της αποχής θα την βρουν στο προϊόν που προσφέρουν, δηλαδή στην ιδεολογία που κατευθύνει τις επιλογές τους.  Το τέλος των ιδεολογικών δογματισμών διεθνώς σε συνδυασμό με τις κλειστές δομές του πολιτικού συστήματος, αφήνει τις πολιτικές δυνάμεις μετέωρες.  Η Αριστερά στέκεται αμήχανη μπροστά στις διεθνείς ανατροπές της κοσμοθεωρίας της, η Δεξιά αγωνίζεται να αποβάλει εθνικιστικές εξάρσεις και οι δύο επιδιώκουν τη συσπείρωση οπαδών αντί να αποτολμήσουν ιδεολογικά ανοίγματα.  Το Κέντρο μετατρέπει τον ευγενή συνθετικό του ρόλο σε ρυθμιστή του διαμερισμού της εξουσίας.  Αλλά, χωρίς σύγχρονες ιδεολογικές προτάσεις το πολιτικό σύστημα δεν πείθει.
2.  Η οικονομία έχασε την ανταγωνιστικότητά της.  Για να την ανακτήσει πρέπει να ικανοποιεί τις επιτόπιες ανάγκες και να προσφέρει υψηλή προστιθέμενη αξία στις διεθνείς αγορές.  Θα βελτιώσουμε τότε το εμπορικό ισοζύγιο επιτυγχάνοντας μείωση χρέους – δημόσιου και ιδιωτικού — και δημιουργώντας θέσεις εργασίας.  Πέραν από την οικονομία, σε οριακή κατάσταση βρίσκεται το φυσικό περιβάλλον. Οι οικολογικές μας επιδώσεις είναι ανησυχητικές: Χρειαζόμαστε ετησίως 6,5 φορές τους πόρους του νησιού μας για την κάλυψη αναγκών σε τροφή, ενέργεια, νερό και πρώτες ύλες συνυπολογίζοντας τις εκπομπές ρύπων και την έκταση που χρειάζεται για την απόθεση των απορριμμάτων.  Ως αποτέλεσμα έχουμε μια από τις χειρότερες αναλογίες διεθνώς και ο περιβαλλοντικός μεταβολισμός είναι 2-3 φορές χειρότερος από το διεθνή μέσο όρο.  Το περιβάλλον είναι όπως ο τραπεζικός λογαριασμός.  Αν οι αναλήψεις υπερβαίνουν τις καταθέσεις επέρχεται πτώχευση.  Υπολογισμοί της Διεθνούς Τράπεζας μας λένε οτι από το 2008 περάσαμε στο κόκκινο και χωρίς αλλαγή πορείαςοδηγούμαστε σε οικολογική κρίση. 
3.  Ο δημόσιος και ημιδημόσιος τομέας παραμένουν δομημένοι για την οικονομία του ‘60 και διοικούνται με γραφειοκρατικές πρακτικές οι οποίες ήταν καθόλα χρήσιμες στην εποχή τους μα καθόλου αποτελεσματικές για ένα σύγχρονο κράτος.  Στο δυναμικό περιβάλλον του 21^ου αιώνα χρειαζόμαστε αυτόνομους πολίτες και ανεξάρτητους θεσμούς που να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες και να ανταποκρίνονται στους κινδύνους.  Χρειαζόμαστε εμπειρογνωμοσύνη και όχι τυφλή πίστη σε αναχρονιστικές διαδικασίες. 

 Όμως λύσεις υπάρχουν. 

1.  Καλύτερο κράτος.  Χρειαζόμαστε βελτίωση του διοικητικού συστήματος με αποκέντρωση, επανασχεδιασμό αποτελεσματικών διαδικασιών και υπευθυνότητα των δημόσιων λειτουργών.  Αυτό προϋποθέτει υιοθέτησή σύγχρονων αρχών διοίκησης στο δημόσιο τομέα προσαρμόζοντας για τη χώρα μας διεθνή πρότυπα, όπως αυτά του ΟΟΣΑ.  Με πολιτική βούληση και επαγγελματισμό ο εκσυγχρονισμός του κράτους είναι δυνατός.  Η δημόσια υπηρεσία είναι ένας οργανισμός 70,000 υπαλλήλων και οι ημιδημόσιοι οργανισμοί έχουν σχετικά απλή αποστολή.  Πολύ μεγαλύτεροι οργανισμοί έχουν προσαρμοστεί επιτυχώς στο σύγχρονο δυναμικό περιβάλλον και πολλά κράτη κατάφεραν να ανασχεδιάσουν το δημόσιο τομέα τους.  Αν νομίζουμε ότι το ΡΙΚ ή η ΑΗΚ είναι πολύπλοκοι οργανισμοί, αναλογιστείτε τι σημαίνει να διοικείς οργανισμούς όπως την Delek ή τη Noble.  Με τέτοιους οργανισμούς έχουμε να συνεργαστούμε και ανάλογες πρέπει να είναι οι ικανότητες μας! Χρειαζόμαστε καλύτερο κράτος και αυτό υπερβαίνει τους ιδεολογικούς διαχωρισμούς αριστεράς-δεξιάς-κέντρου.
2.  Δίκαιη και αειφόρο οικονομική οργάνωση.  Να εστιαστούμε στην ποιότητα ζωής των πολιτών: Υγεία, διαχείριση περιβάλλοντος και οικοσυστημάτων, επιχειρηματικότητα, οικονομία της γνώσης.  Από εδώ θα προέλθουν οι θέσεις εργασίας, όχι από το εμπορικό κέντρο του Κατάρ όπου θα δουλεύουν τα παιδιά μας ως πωλητές με τον ελάχιστο μισθό πουλώντας εισαγόμενα προϊόντα, επιβαρύνοντας το εμπορικό ισοζύγιο και τα κέρδη να πηγαίνουν στους ξένους επενδυτές.  (Αυτό συνέβη στην Ιρλανδία).  Θέματα περιβάλλοντος μπαίνουν στο επίκεντρο των σχεδιασμών οικονομικής πολιτικής.  Βεβαίως δεν είναι από αγάπη προς τις χελώνες καρέτα-καρέτα που οφείλουμε να καταστήσουμε την προστασία του περιβάλλοντος μοχλό για οικονομική πρόοδο, αλλά από πεφωτισμένη ιδιοτέλεια.  Πολλές χώρες έχουν πετύχει αποσύζευξη των «περιβαλλοντικών αρνητικών» από τα «οικονομικά θετικά» και οι διεθνείς εμπειρίες από τον ΟΗΕ και τον ΟΟΣΑ μας αφορούν.  Για να συνδέσουμε θέματα περιβάλλοντος με την οικονομική ανάπτυξη χρειαζόμαστε εθνική Συνθήκη για το Περιβάλλον πέραν των διαχωρισμών αριστεράς-δεξιάς-κέντρου.
3.  Εξορθολογισμό της πολιτικής.  Χρειαζόμαστε ενδυνάμωση των πολιτών και ανανέωση του πολιτικού λόγου, λογοδοσία και διαφάνεια, δημιουργία σύγχρονων θεσμών για διεθνή και ευρωπαϊκή πολιτική, την ενέργεια και την οικονομία, την εθνική ασφάλεια.  Η σοφία μιας κοινωνίας προκύπτει από δομημένους θεσμούς που αυξάνουν την εμπειρογνωμοσύνη και μας επιτρέπουν να σχεδιάζουμε στρατηγικές πρωτοβουλίες.  Ο εξορθολογισμός της πολιτικής υπερβαίνει τους διαχωρισμούς αριστεράς-δεξιάς-κέντρου. 

Ο σχεδιασμός ενός καλύτερου κράτους και ο εξορθολογισμός της πολιτικής διαδικασίας βελτιώνουν την ικανότητα να διαχειριστούμε το φυσικό αέριο και το κυπριακό πρόβλημα.  Η διαχείριση του εθνικού πλούτου και του εθνικού προβλήματος επίσης (πρέπει να) είναι υπεράνω ιδεολογικών διαχωρισμών. 

Οι προκλήσεις είναι μεγάλες και δεν αφήνουν περιθώρια για ιδεολογική εκμετάλλευση.  Αυτό που χρειαζόμαστε είναι σύνθεση των ιδεολογικών διαφορών αλλά και ριζοσπαστική φυγή από αναχρονιστικές πρακτικές.  Η σύνθεση και η εθνική συναίνεση οδηγούν στο κέντρο.  Όχι όμως σε ένα στατικό κέντρο συμβιβασμών αλλά σε ένα δυναμικό κέντρο που ενοποιεί τις κοινωνικές ομάδες στην επιδίωξη φιλόδοξων στόχων, ενάντια σε αναχρονιστικές νοοτροπίες και αναποτελεσματικά κατεστημένα.  Αυτός είναι ο ρόλος του ριζοσπαστικού κέντρου και μπορεί να το προσφέρουν όλες οι πολιτικές δυνάμεις αν αποτολμήσουν ιδεολογικά ανοίγματα.  Όποιοι το καταφέρουν θα ανταποκριθούν στις βαθύτερες ανάγκες της κοινωνίας οδηγώντας τη χώρα σε μια νέα κατάσταση πραγμάτων με προοπτική.

 [Από το βιβλίο Δημιουργική Κύπρος.  Πολιτική μεταρρύθμιση για την Κύπρο του 21ου αιώνα, αναρτημένο ως βιβλίο και προσεχώς από εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Αθήνα].

Ο Σταύρος Α. Ζένιος είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και πρόεδρος των πρυτάνεων των Πανεπιστημίων των Ευρωπαϊκών Πρωτευουσών.

 Καινοτομία, Ανάπτυξη και Απασχόληση

Σύμφωνα με έγκυρους αναλυτές και διαμορφωτές πολιτικής, η Καινοτομία θεωρείται κορυφαία προτεραιότητα πολιτικής στον ανεπτυγμένο κόσμο για την οικονομική ανάπτυξη, τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και τη διατήρηση του επιπέδου ζωής.  Η κρισιμότητα της Καινοτομίας είναι προφανής αν αναλογιστούμε ότι με δεδομένο το υψηλό κόστος παραγωγής και λειτουργίας, στον ανεπτυγμένο κόσμο «αν δεν καινοτομήσεις, είσαι νεκρός» [1]. Επίσης ότι, όπως μας υπενθυμίζει ο  συγγραφέας Jonah Lehrer στο περιοδικό Wired (3/2012), «το μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής ανάπτυξης έχει μια πολύ απλή αφετηρία, τις νέες ιδέες» και «η δημιουργικότητά μας είναι που παράγει τον πλούτο» [2].  Η Judith Estrin, μέλος του ΔΣ της Walt Disney, πρώην Επικεφαλής Τεχνολογίας της Cisco και συγγραφέας του βιβλίου «Closing the Innovation Gap» (2008), συμπληρώνει ότι η Καινοτομία αποτελεί «τη μόνη μας ελπίδα να αντιμετωπίσουμε τα σύνθετα και πολυδιάστατα προβλήματα του πλανήτη μας».  Δραματικές είναι οι διαπιστώσεις του Angel Gurria, Γενικού Γραμματέα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), ο οποίος απευθυνόμενος στο πρόσφατο συνέδριο του οργανισμού για την Οικονομία της Γνώσης (Παρίσι, Σεπτέμβριος 2011), δήλωσε: «Το τρίγωνο ‘Καινοτομία, Εκπαίδευση, Δεξιότητες’ είναι εξαιρετικής σημασίας και καθορίζει τόσο το πρόβλημα όσο και τη λύση του.  Στο σημερινό κόσμο ο ανταγωνισμός αφορά την ίδια την επιβίωσή μας.  Έχουμε απολέσει τόσο πλούτο, τόσες εξαγωγές, τόση ευημερία, χάσαμε θέσεις εργασίας.  Πρέπει να επανεκκινήσουμε τις οικονομίες μας με έναν πιο ευφυή τύπο ανάπτυξης».

 Με τις παραπάνω διαπιστώσεις συμφωνούν και πρόσφατες οικονομικές μελέτες που εξετάζουν τις προοπτικές οικονομιών και κρατών μεσούσης της Μεγάλης Κρίσης την οποία διανύουμε.  Για παράδειγμα, στην πρόσφατη μελέτη του Peter Droell, Διευθυντή Ανάπτυξης Πολιτικής και Βιομηχανικής Καινοτομίας της ΕΕ, επισημαίνεται ότι υπάρχει μια ισχυρή συσχέτιση ανάμεσα στις εθνικές επενδύσεις  των ευρωπαϊκών χωρών σε Έρευνα και Ανάπτυξη την περίοδο 2004-2009 και στις οικονομικές τους επιδόσεις το 2011.  Σύμφωνα με τον Drοell, «τα κράτη-μέλη που επένδυσαν στην Έρευνα και στην Καινοτομία είναι ισχυρότερα στην αντιμετώπιση της κρίσης και βγαίνουν γρηγορότερα από αυτή».  Αντιστοίχως, τα κράτη που αντιμετωπίζουν τα μεγαλύτερα οικονομικά προβλήματα σήμερα (Ελλάδα, Πορτογαλία, Ιρλανδία, Ισπανία, Ιταλία) ανήκαν στους ουραγούς της Ευρώπης σε δημόσιες επενδύσεις στην Έρευνα και Τεχνολογική Ανάπτυξη (ΕΤΑ) και στην κατά κεφαλή παραγωγή ευρεσιτεχνιών.  Εξαίρεση αποτελεί η Ιρλανδία, η οποία, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη των Stobbe και Pawlicki της Deutsche Bank, παρά την υστέρησή της σε δημόσιες επενδύσεις σε ΕΤΑ, παρουσιάζει καλύτερες προοπτικές εξόδου από την κρίση εξαιτίας των μεγάλων δυνατοτήτων που ανέπτυξε σε τομείς αιχμής όπως η πληροφορική, οι τηλεπικοινωνίες, η ιατρική τεχνολογία και η φαρμακευτική, χάρη στους ισχυρούς δεσμούς ανάμεσα σε καινοτομικές επιχειρήσεις και τα Ιρλανδικά Πανεπιστήμια.

 Οι προβλέψεις του Droell φαίνεται να επιβεβαιώνονται από την πραγματικότητα αν λάβουμε υπόψη μας ότι, σύμφωνα με μελέτη του ΟΟΣΑ, η Μεγάλη Κρίση είχε ως αποτέλεσμα να χαθούν μέχρι στιγμής 11 εκατομμύρια θέσεις εργασίας, οι μισές εκ των οποίων αφορούσαν εργαζόμενους χαμηλών προσόντων στην αμερικανική βιομηχανία [3].  Στις αναπτυγμένες χώρες εκτιμάται ότι η ανάσχεση της ανεργίας θα γίνει μέσω δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας, οι οποίες απαιτούν υψηλότερα προσόντα και αφορούν καινοτόμους οικονομικούς τομείς.  

 Ενδεικτικά αναφέρουμε πρόσφατη μελέτη του  Boston Consulting Group, η οποία παρουσιάστηκε στο Διεθνές Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός τον Ιανουάριο του 2012 και προβλέπει ότι η «ψηφιακή οικονομία» αναμένεται να διπλασιαστεί μέχρι το 2016 χάρη στην ανάπτυξη του κινητού Διαδικτύου [4] δημιουργώντας μεγάλη διεθνή ζήτηση για καλά καταρτισμένους και εξειδικευμένους προγραμματιστές Η/Υ.  Στη διαπίστωση αυτή συμφωνεί ο συγγραφέας Ron Schneiderman, ο οποίος σε πρόσφατο άρθρο του σε ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Ηλεκτρολόγων και Ηλεκτρονικών Μηχανικών αναφέρεται σε χιλιάδες νέες θέσεις εργασίας που έχουν δημιουργηθεί στην Ευρώπη το 2011-2012 από εταιρείες όπως οι Intel, Google, EADS, Siemens, ARM, ESA, Nvidia, Microsoft, Huwei και Nokia, και αφορούν σε μηχανικούς και επιστήμονες υψηλής εξειδίκευσης.  Οι θέσεις αυτές ανοίγονται σε χώρες στις οποίες υπάρχει αφ’ ενός υψηλού επιπέδου επιστημονικό δυναμικό και αφ’ ετέρου το κατάλληλο περιβάλλον για τη λειτουργία εταιρειών υψηλής τεχνολογίας και Καινοτομίας.  Θα εκπλαγούμε ίσως αν διαπιστώσουμε ότι στις χώρες αυτές συγκαταλέγονται, εκτός των αναμενόμενων «πρωταθλητών» (Γερμανία, Γαλλία, Βρετανία, Ολλανδία, και Ιρλανδία) και η Βουλγαρία, η Πολωνία, η Ρουμανία και το Λουξεμβούργο.  Στο άρθρο του Schneiderman αναφέρεται ότι μεταξύ 2000 και 2012 το εργατικό δυναμικό της ΕΕ σε Τεχνολογίες Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών έχει αυξηθεί από 2,7 σε 4,1 εκατομμύρια ανθρώπους, αλλά και ότι η αύξηση αυτή δεν είναι αρκετή για να καλύψει τις ανάγκες της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.  Μια άλλη μελέτη που έγινε από το μελετητικό οίκο IDC κατά παραγγελία της Microsoft και δημοσιεύθηκε στις αρχές Μαρτίου 2012, εκτιμά ότι οι νέες τεχνολογίες των υποδομών Υπολογιστικού Νεφελώματος (Cloud Computing) θα δημιουργήσουν 1,4 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας, οι μισές εκ των οποίων θα καλυφθούν από την Κίνα και την Ινδία [5].  Το Ομοσπονδιακό Γραφείο Στατιστικών Εργασίας των ΗΠΑ εκτιμά ότι μεταξύ του 2008 και του 2018, μόνο στις ΗΠΑ θα προστεθούν 785.700 θέσεις εργασίας στην πληροφορική και τα μαθηματικά, παρουσιάζοντας διπλάσιο ρυθμό αύξησης από άλλα επαγγέλματα [6].  Η αγωνία των ΗΠΑ αλλά και της Ευρώπης είναι για το αν θα μπορέσουν να ανταγωνισθούν τον ασιατικό δυναμισμό στην κατάρτιση νέων επιστημόνων και μηχανικών, φοβούμενες ότι η εξυπηρέτηση των αναγκών των οικονομιών τους θα καταλήξει να διοχετεύεται στην Ασία, με προφανείς συνέπειες για την οικονομική τους ευημερία και την αγορά εργασίας.  Να σημειωθεί ότι από τα κινεζικά Πανεπιστήμια αποφοιτούν πλέον πάνω από 600.000 μηχανικοί ετησίως και ότι Κινέζοι φοιτητές συστηματικά διακρίνονται στους διεθνείς διαγωνισμούς προγραμματισμού Η/Υ.  Βασιζόμενος στα στοιχεία αυτά, ο Kai-Fu Lee, ιδρυτής του Κινεζικού εκκολαπτηρίου επιχειρήσεων Innovation Works και πρώην Διευθυντής της Google Κίνας, γράφει στους New York Times [7] ότι η Κίνα θα γίνει διεθνής ηγετική δύναμη των Τεχνολογιών της Πληροφορικής την ερχόμενη δεκαετία.  Ήδη, σύμφωνα με μια έρευνα της Thomson Reuters [8], το 2011 η Κίνα ξεπέρασε τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία στην ετήσια παραγωγή ευρεσιτεχνιών.

 Παρά το γεγονός ότι στην Ευρώπη υπάρχουν χώρες που διακρίνονται διεθνώς για την καινοτομία των οικονομιών τους, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αντιληφθεί ότι οι ρυθμοί ανάπτυξης της Καινοτομίας στην Ασία και τη Λατινική Αμερική (Βραζιλία) είναι τόσο ραγδαίοι [9] ώστε σύντομα η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί στο περιθώριο του διεθνούς καταμερισμού πλούτου, της υψηλά αμειβόμενης εργασίας κλπ.  Η Ευρωπαϊκή «αγωνία» έχει οδηγήσει στον προγραμματισμό κολοσσιαίων δράσεων που ανακοινώθηκαν στην πρόσφατη συνεδρία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αρχηγών Κρατών και Κυβερνήσεων της 2ης Μαρτίου 2012.  Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο επιβεβαίωσε ότι η βασικότερη πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην προσπάθεια ενίσχυσης της οικονομικής ανάπτυξης και αντιμετώπισης της ανεργίας εστιάζεται στην ενίσχυση της Καινοτομίας, της Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης στον Ευρωπαϊκό χώρο.  Για το σκοπό αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δρομολογήσει σειρά μέτρων όπως η αύξηση της χρηματοδότησης στην έρευνα, την καινοτομία και την εκπαίδευση μέσω του προγράμματος «Ορίζοντας 2020» με προτεινόμενο ύψος €80 δισ. για την περίοδο 2014-2020, η ψήφιση νομοθετημάτων για τη διευκόλυνση της ιδιωτικής χρηματοδότησης καινοτόμων ιδεών και την αναμόρφωση του συστήματος δημόσιων προσφορών, η θέσπιση ενός νέου ευρωπαϊκού πλαισίου προστασίας των ευρεσιτεχνιών και η ενθάρρυνση των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων να επενδύσουν στην Kαινοτομία, ακολουθώντας τις καλές πρακτικές αντιστοίχων επιχειρήσεων των ΗΠΑ και της Ασίας.  Ανάλογοι προβληματισμοί έχουν αναπτυχθεί και στις ΗΠΑ, σε ανώτατο επίπεδο, με τον Πρόεδρο Ομπάμα να δηλώνει τον Νοέμβριο του 2010: «Σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία, το κλειδί της ευημερίας μας δεν βρίσκεται στην ανταγωνιστικότητα μέσω χαμηλότερων μισθών για τους εργαζομένους μας ή φθηνότερων και χαμηλότερης ποιότητας προϊόντων.  Αυτό δεν είναι το πλεονέκτημά μας.  Το κλειδί για την επιτυχία μας είναι – όπως πάντοτε – η ανταγωνιστικότητα στην ανάπτυξη νέων προϊόντων, με τη δημιουργία νέων βιομηχανικών κλάδων, με τη διατήρηση του ρόλου μας ως παγκόσμιας ατμομηχανής επιστημονικών ανακαλύψεων και τεχνολογικής καινοτομίας.  Είναι εντελώς απαραίτητο για το μέλλον μας».  Οι διαπιστώσεις Ομπάμα αντανακλώνται στο κείμενο στρατηγικής της αμερικανικής κυβέρνησης για την Καινοτομία [10] (2011) όπου καθορίζονται συγκεκριμένες δράσεις και χρηματοδοτήσεις για την προώθηση της αμερικανικής Καινοτομίας.

 Προϋποθέσεις Καινοτομίας

Πώς όμως μπορούν να αναπτυχθούν οι καινοτομικές δυνατότητες χωρών, κοινωνιών και οικονομιών; Στο πρόσφατο φόρουμ του ΟΟΣΑ για την Οικονομία της Γνώσης, το Σεπτέμβριο του 2011, ο καθηγητής Robert Aumann, Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών, έθεσε το ερώτημα για να δώσει ευθύς αμέσως την απαντήση: «Εκπαίδευση, εκπαίδευση, εκπαίδευση».  Στην ανάγκη ενίσχυσης της εκπαίδευσης συμφωνεί και ο ιδρυτής της Microsoft, Bill Gates, ο οποίος πρόσφατα έγραψε στο ιστολόγιο του ότι η Αμερική πρέπει να ανακτήσει την οικονομική της ικμάδα κάνοντας αυτό που έκανε η ίδια στο παρελθόν και το οποίο μιμείται με επιτυχία σήμερα η Κίνα: «Μακροπρόθεσμες επενδύσεις στην εκπαίδευση, την επιστήμη, την υποδομή και τη σταθερή διακυβέρνηση» [11].  Ανάλογες απόψεις επικρατούν στους φορείς διαμόρφωσης της Αμερικανικής πολιτικής για τις Επιστήμες.  Το Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας (National Science Board) των ΗΠΑ αναγνωρίζει σε πρόσφατες ανακοινώσεις του τη σημασία της διασύνδεσης των πρώιμων εμπειριών που αποκτούν οι μαθητές σε θέματα επιστήμης, τεχνολογίας, μηχανικής και μαθηματικών και στη μελλοντική καινοτομία και ανταγωνιστικότητα των ΗΠΑ.  Τo NSB επισημαίνει επίσης τον αυξανόμενο διεθνή ανταγωνισμό στην εκπαίδευση και απασχόληση επιστημόνων και μηχανικών και την υστέρηση των Αμερικανών μαθητών στα μαθηματικά και τις επιστήμες [12] (βλ. National Science Board, Science and Engineering Indicators, 2012).  Την επιτακτική ανάγκη αναβάθμισης της εκπαιδευτικής διαδικασίας στην ΕΕ αναγνωρίζει και η Maire Geoghegan-Quinn, Ευρωπαία Επιτρόπος για την Έρευνα, την Καινοτομία και την Επιστήμη, η οποία σε συνέντευξη της στο BBC τον περασμένο Σεπτέμβριο παρατήρησε ότι στην Κίνα βλέπει κανείς παιδιά να πηγαίνουν στο σχολείο από τις 6:30 πμ μέχρι τις 8 ή τις 9 μμ και να εμβαθύνουν στην επιστήμη, την τεχνολογία και τα μαθηματικά.  Η Επίτροπος αναρωτήθηκε αν θα έκαναν κάτι τέτοιο τα παιδιά στην Ευρώπη, συμπληρώνοντας ότι σε αυτού του είδους τον ανταγωνισμό πρέπει να ανταποκριθούμε.

 Είναι όμως αρκετή η επένδυση στην εκπαίδευση; Στο άρθρο του περιοδικού Wired που προαναφέραμε, o Jonah Lehrer εξετάζει τις συνθήκες που προκάλεσαν περιόδους υψηλής δημιουργικότητας σε διαφορετικούς τόπους και χρονικές περιόδους, από την Αρχαία Αθήνα ως σήμερα.  Ο Lehrer εντοπίζει τρεις διαχρονικές παραμέτρους που οδηγούν τις κοινωνίες σε μια «έκρηξη» νέων ιδεών: α) Την ώσμωση ανάμεσα σε προσοντούχους ανθρώπους διαφορετικής καταγωγής και προέλευσης μέσω της ενεργούς συμμετοχής στο κοινωνικό γίγνεσθαι και στη παραγωγική διαδικασία.  β) Την εισαγωγή νέων τρόπων ποιοτικής εκπαίδευσης και μάθησης και γ) την ύπαρξη θεσμών που ενθαρρύνουν και αποδέχονται τη διακύβευση η οποία αναπόφευκτα ανακύπτει κατά τον πειραματισμό με νέες ιδέες.  Στο άρθρο του, ο Lehrer επισημαίνει επίσης τη σημασία τριών «μετα-ιδεών» που προτάθηκαν από τον οικονομολόγο Paul Romer του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης ως απαραίτητοι μηχανισμοί για την περαιτέρω διάδοση νέων ιδεών: Το σύστημα κατοχύρωσης των ευρεσιτεχνιών, τις δημόσιες βιβλιοθήκες και τη γενικευμένη εκπαίδευση.

 Διεθνής πρακτική

Ένα καίριο ερώτημα το οποίο καλούνται να απαντήσουν οι σχεδιαστές οικονομικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε περιόδους οικονομικής ύφεσης και οικονομικής κρίσης όπως η σημερινή, είναι πού θα διοχετεύσουν τους περιορισμένους πόρους τους οποίους διαθέτουν και τις αναγκαίες περικοπές τις οποίες πραγματοποιούν.  Η Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται να μην τρέφει αμφιβολίες: Σε δηλώσεις της στο BBC, η Επιτρόπος Maire Geoghegan-Quinn για την Έρευνα, την Καινοτομία και την Επιστήμη, ομιλούσε για «επείγουσα ανάγκη καινοτομίας», τονίζοντας ότι είναι αδιανόητη η απουσία επενδύσεων στην Καινοτομία στο σημερινό δυσχερέστατο οικονομικό περιβάλλον.  Έντονες προσπάθειες τόνωσης της καινοτομίας μέσω δημιουργίας πόλων καινοτομίας και κέντρων αριστείας στην ΕΤΑ γίνονται σε πολλές χώρες, αντανακλώντας τις επικρατούσες πολιτικές προτεραιότητες και κατευθύνσεις.  Σε γενικές γραμμές, οι προσπάθειες αυτές υιοθετούν το επιτυχημένο καινοτομικό υπόδειγμα της Silicon Valley στην Καλιφόρνια, όπου η γεωγραφική γειτνίαση και οι συνέργειες πανεπιστημιακών κέντρων αριστείας (Stanford, Berkeley), εταιρικών ερευνητικών κέντρων (HP, Xerox Parc, Apple, Google) και νέων εταιρειών καινοτομίας (spin-offs) έχουν συμβάλει στην τεχνολογική πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ.  Τα παραδείγματα ποικίλουν: Από τη Γαλλία και το Ισραήλ, στις πόλεις της Νέας Υόρκης και του Λονδίνου, στο Κατάρ αλλά και στην οικονομικά χειμαζόμενη Ιρλανδία (βλ. Επισυναπτόμενο).

 Η Καινοτομία στην Κύπρο

Η επένδυση στην καινοτομία και η προσπάθεια μεταφοράς του «καινοτομικού οικοσυστήματος» της Silicon Valley σε χώρες όπως η Κύπρος, δίχως μεγάλη παράδοση στην έρευνα, τις επιστήμες και την τεχνολογική ανάπτυξη, ευλόγως φαντάζει ως μια υπερβολικά φιλόδοξη πρόταση.  Από την άλλη μεριά, ολοένα και περισσότεροι αμφισβητούν ότι η έξοδος από την οικονομική κρίση μπορεί να προέλθει από τη συνέχιση του οικονομικού μοντέλου των δεκαετιών του ’70-’80 και από μια δημόσια διοίκηση που λειτουργεί με διαδικασίες και αντανακλαστικά του ’60.  Προκύπτει λοιπόν το ερώτημα αν μπορεί η Κυπριακή οικονομία να προσανατολισθεί στην Καινοτομία και να προσελκύσει δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας και καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας.  Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι ούτε προφανής, ούτε απλή και ξεφεύγει από τα όρια του παρόντος άρθρου. Ωστόσο, αξίζει να λάβουμε υπόψη μας ορισμένες παραμέτρους στον προβληματισμό μας.

•  Καταρχάς, πρέπει να αποφασίσουμε πού επιθυμούμε να βρεθούμε ως κοινωνία σε 5 ή 10 χρόνια από τώρα.  Πρέπει να αντιληφθούμε ότι το σημερινό επίπεδο διαβίωσης δεν μας το εγγυάται κανείς άλλος παρά μόνο η δική μας δυνατότητα να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις των καιρών.  Πρέπει λοιπόν να καταλήξουμε στους επιδιωκόμενους δείκτες ευημερίας, απασχόλησης, οικονομικής ανάπτυξης.  Κι όταν καταλήξουμε, πρέπει να αναρωτηθούμε πώς μπορούμε να επιτύχουμε αυτούς τους στόχους σε ένα παγκοσμιοποιημένο, έντονα ανταγωνιστικό και απρόβλεπτο περιβάλλον, λαμβάνοντας αποφάσεις και δράσεις με τους ρυθμούς που επιβάλλει η διεθνής πραγματικότητα και όχι η πολιτική του «βλέποντας και κάνοντας» και τα συμφέροντα ή οι έξεις των εγχώριων κομματικών, γραφειοκρατικών και συντεχνιακών κατεστημένων.  Αξίζει να σημειώσουμε ότι στην εμπεριστατωμένη έκθεση του Γραφείου Προγραμματισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας, η οποία τιτλοφορείται «Εθνικό Πρόγραμμα Μεταρρύθμισης 2020» [13] και έχει κατατεθεί στην ΕΕ ως μέρος της Στρατηγικής «Ευρώπη 2020 για την Ευφυή, Αειφόρο και Άνευ Αποκλεισμών Ανάπτυξη», αναγνωρίζεται ο πρωταγωνιστικός ρόλος της Καινοτομίας στην οικονομική ανάπτυξη και την απασχόληση και γίνεται αναφορά σε περίγραμμα μέτρων για την τόνωση της Καινοτομίας.  Ωστόσο, διαπιστώνεται ότι: α) Οι προσπάθειες μείωσης του δημοσιονομικού ελλείμματος το 2010 και 2011 έχουν «αρνητικό αντίκτυπο στον εθνικό προϋπολογισμό για την Έρευνα και την Τεχνολογική Ανάπτυξη» με συνέπεια την «πιθανότατη καθυστέρηση στην υλοποίηση προβλεπόμενων μέτρων [ενίσχυσης της Καινοτομίας] για τουλάχιστον δύο χρόνια» [18].  β) O ρυθμός αύξησης των ερευνητικών δράσεων των ερευνητικών ιδρυμάτων (ιδία του Πανεπιστημίου Κύπρου, το οποίο συγκεντρώνει το 80% των ερευνητικών δραστηριοτήτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης) μετά το 2008 έχει περιορισθεί σημαντικά, γεγονός που «θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως ένδειξη ότι οι κύριοι ερευνητικοί οργανισμοί πλησιάζουν στο μέγιστο της αξιοποίησης του ερευνητικού τους δυναμικού».  γ) Οι επιδόσεις του δημόσιου τομέα σε ΕΤΑ φθίνουν κατά τα τελευταία χρόνια (από το 36% των ακαθάριστων εγχώριων δαπανών σε ΕΤΑ το 2004  στο 23% το 2008), προφανώς ως συνέπεια της ασυμβατότητας των απαρχαιωμένων και αργοκίνητων διοικητικών διαδικασιών της Δημόσιας Υπηρεσίας με τη φύση του ερευνητικού έργου και των αντικινήτρων που θέτουν οι διαδικασίες αυτές στη συμμετοχή Τμημάτων και λειτουργών σε ερευνητικές δράσεις.

• Είναι πλέον δεδομένο ότι μετά τις βαρύτατες περικοπές των προϋπολογισμών των κύριων φορέων χρηματοδότησης και διεξαγωγής έρευνας για το 2012, οι πραγματικές προτεραιότητες της Κυπριακής Δημοκρατίας βαίνουν ακριβώς στην αντίθετη κατεύθυνση από τις εισηγήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τις πολιτικές ανταγωνιστικών χωρών.  Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμα και ο στόχος που τίθεται στο Εθνικό Μεταρρυθμιστικό Πρόγραμμα 2020 για αύξηση των δαπανών για την ΕΤΑ στο 0,5% του ΑΕΠ το 2020 από 0,42% το 2008, διατηρεί την Κύπρο καθηλωμένη σε μια από τις τελευταίες θέσεις στην ΕΕ ως προς τις δημόσιες δαπάνες σε ΕΤΑ.  Επίσης, παρά το γεγονός ότι στο Στρατηγικό Πρόγραμμα αναγνωρίζεται η επιτυχία του τομέα των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) σε ερευνητικές και καινοτομικές δραστηριότητες, το προσφάτως δημοσιευθέν θεματικό εθνικό στρατηγικό πρόγραμμα για τις ΤΠΕ («Ψηφιακή Στρατηγική της Κύπρου» [14]) προκρίνει ένα εξαιρετικά μεγάλο εύρος δράσεων χωρίς συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα, δέσμευση πόρων, ιεράρχηση στόχων με βάση αναλύσεις κόστους – οφέλους και επαρκή εξειδίκευση.  Απουσιάζουν επίσης συγκεκριμένες πολιτικές δεσμεύσεις για πραγματοποίηση επενδύσεων, θεσμικών αλλαγών και νομοθετικών ρυθμίσεων που θα εκσυγχρονίσουν το κανονιστικό πλαίσιο σε θέματα Καινοτομίας. Επομένως, ακόμα και αν όλες οι δράσεις της Ψηφιακής Στρατηγικής χρηματοδοτηθούν εγκαίρως και πραγματοποιηθούν με επιτυχία, δεν αναμένεται να μπορέσει η Κύπρος να καλύψει το χάσμα που τη χωρίζει από τους βασικούς ανταγωνιστές της στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Ασία.  Επίσης, είναι αμφιλεγόμενο αν μέχρι το 2020, χωρίς τολμηρές και στοχευμένες δράσεις, η Κύπρος θα μπορέσει να προσελκύσει ξένες επενδύσεις σε ΤΠΕ, να πετύχει περαιτέρω ανάπτυξη των εξαγωγών προϊόντων και υπηρεσιών ΤΠΕ και να ενισχύσει τη διεθνή ανταγωνιστικότητα των κυπριακών επιχειρήσεων, ώστε να υπάρξει μια ουσιαστική αντιμετώπιση των προβλημάτων της ανεργίας, του ελλειμματικού ισοζυγίου εξωτερικών συναλλαγών κλπ.  Ίσως μια πιο φιλόδοξη, εξωστρεφής και κοστολογημένη Ψηφιακή Στρατηγική, με προσδιορισμένους χρονικούς στόχους, ανταποδοτικές δράσεις και στοχευμένη αξιοποίηση του υπάρχοντος ανταγωνιστικού ερευνητικού δυναμικού και των υψηλού επιπέδου υποδομών επιχειρηματικής στήριξης (Κυπριακή Αρχή Προώθησης Επενδύσεων, λογιστικοί και νομικοί οίκοι, τράπεζες κλπ), να έφερνε πιο χειροπιαστά αποτελέσματα.

•  Το καινοτομικό οικοσύστημα της Silicon Valley αναγνωρίζει πλέον τις τεράστιες, ανεκμετάλλευτες δυνατότητες που υπάρχουν στο ανθρώπινο δυναμικό τρίτων χωρών.  Γι’ αυτό το λόγο, εκκολαπτήρια επιχειρήσεων και επενδυτές νέων τεχνολογιών αναζητούν ταλέντο, ιδέες και αριστεία έξω από τα μεγάλα τεχνολογικά κέντρα του κόσμου.  Μεγάλες εταιρείες όπως η Google, η Intel, η ΙΒΜ και η Microsoft ιδρύουν ερευνητικά παραρτήματα σε όλο τον κόσμο, ενώ εκκολαπτήρια και ομάδες επενδυτών, όπως το FoundersForum [15] και το Plug-and-Play Technology Center [16] εγκαθίστανται στην Ευρώπη, την Ινδία, την Αίγυπτο [17] και συνεργάζονται με Πανεπιστήμια στην Τσεχία, την Εσθονία και τη Σλοβακία.  Το παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον και το διαδίκτυο δεν διευκολύνουν μόνο τη διακίνηση κεφαλαίων αλλά και την αξιοποίηση ανθρώπινου κεφαλαίου σε περιοχές άλλοτε απομακρυσμένες από τα μεγάλα τεχνολογικά κέντρα.  Παρά το γεγονός ότι η Κυπριακή Δημοκρατία έχει συνάψει συμφωνίες συνεργασίας και/ή συναντίληψης με τεχνολογικούς και ερευνητικούς κολοσσούς, της σύναψης των συμφωνιών αυτών δεν προηγήθηκε ουσιαστική διαβούλευση με τους αρμόδιους ερευνητικούς φορείς της Κύπρου.  Έτσι, οι συμφωνίες είτε παρέμειναν ανενεργές είτε δεν παρήξαν τα υποσχεθέντα αποτελέσματα.  Ωστόσο, η ανάγκη επιδίωξης στρατηγικών συμμαχιών παραμένει επιτακτική.  Η μορφή που μπορούν να λάβουν τέτοιες συμμαχίες και ο τρόπος με τον οποίο θα επιτευχθούν πρέπει να είναι προϊόν ουσιαστικής διαβούλευσης μεταξύ των εμπλεκομένων φορέων της πολιτείας (κυβέρνηση, νομοθετική εξουσία), των ερευνητικών ιδρυμάτων και του ιδιωτικού τομέα, με ταυτόχρονη αξιοποίηση του άριστου ερευνητικού και επιχειρηματικού δυναμικού της ομογένειας.  Όμως, η διασπορά των αρμοδιοτήτων ερευνητικής πολιτικής και χρηματοδότησης έρευνας σε διαφορετικά υπουργεία, κυβερνητικές υπηρεσίες και φορείς, και η απουσία Κοινοβουλευτικής Επιτροπής για την Επιστήμη και την Τεχνολογία, δεν υποβοηθούν την πραγματοποίηση τέτοιου είδους διαβουλεύσεων.

• Η Καινοτομία δεν αφορά μόνο στην παραγωγή νέων τεχνολογιών αιχμής.  Η Καινοτομία είναι επιτακτική ανάγκη και σε παραδοσιακούς τομείς της οικονομίας.  Αφορά στην επινόηση νέων επιχειρηματικών μοντέλων, προσαρμοσμένων με τις σύγχρονες ανάγκες και το διεθνή ανταγωνισμό, στην ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών για την επίτευξη υψηλής παραγωγικότητας, στην ύπαρξη σύγχρονου νομοθετικού πλαισίου για την επιχειρηματικότητα, στην επιδίωξη συνεργειών σε διεθνές περιβάλλον και στην εμπέδωση μιας κουλτούρας αποδοχής νέων ιδεών και ουσιαστικού εκσυγχρονισμού.  Για παράδειγμα, καινοτομικές προσεγγίσεις βοήθησαν το Ισραήλ να επιτυγχάνει εξαιρετικές στρεμματικές αποδόσεις στη γεωργική του παραγωγή.  Σε καινοτομικές προσεγγίσεις καταφεύγουν η Ισλανδία και η Ιαπωνία για να ενισχύσουν το χειμαζόμενο τουρισμό τους.  Το Εθνικό Μεταρρυθμιστικό Πρόγραμμα 2020 [13] αναγνωρίζει ως προτεραιότητα την επιδίωξη Καινοτομιών σε παραδοσιακούς τομείς της Κυπριακής Οικονομίας, ιδιαιτέρως μέσω της υιοθέτησης των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών.  Για να μπορέσουν όμως οι κυπριακές μικρομεσαίες επιχειρήσεις και ο δημόσιος τομέας να εμπλακούν σε δράσεις μεταφοράς τεχνογνωσίας από τους ερευνητικούς φορείς της Κύπρου ή του εξωτερικού, χρειάζεται ένα σύγχρονο και ευέλικτο θεσμικό πλαίσιο κινήτρων, διαδικασιών και μηχανισμών αξιολόγησης.

•  Την τελευταία εικοσαετία, η Κυπριακή Δημοκρατία έχει πραγματοποιήσει αξιόλογες επενδύσεις για να ενισχύσει την καινοτομική της υποδομή.  Εκ του μηδενός, ιδρύθηκε ερευνητικό Πανεπιστήμιο διεθνών προδιαγραφών, το οποίο συγκεντρώνει στις μέρες μας το 80% των ερευνητικών δραστηριοτήτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης [13].  Συστάθηκε και λειτούργησε εθνικός οργανισμός χρηματοδότησης της έρευνας, δημιουργήθηκαν εκκολαπτήρια επιχειρήσεων, ερευνητικά κέντρα, διαγωνισμοί επιχειρηματικότητας, διευρύνθηκε ο χώρος της ανώτατης εκπαίδευσης.  Υπήρξαν αποτελέσματα όλων αυτών των δράσεων; Παρά την επικράτηση μηδενιστικών και απαξιωτικών απόψεων στο δημόσιο λόγο, στατιστικές και μετρήσιμα στοιχεία διεθνών οργανισμών καταδεικνύουν ότι η Κύπρος κατατάσσεται ως 14^η στους 27 της ΕΕ από πλευράς Καινοτομίας (βλ. Innovation Union Scoreboard 2011 [20]), ενώ έχει επιτύχει εντυπωσιακούς δείκτες στη συμμετοχή της στη διεθνή επιστημονική παραγωγή και τον Ευρωπαϊκό χώρο έρευνας, εμφανίζοντας υψηλούς δείκτες παραγωγικότητας ανά ερευνητή.  Βασιζόμενος και στην προσωπική μου εμπειρία, τουλάχιστον από το χώρο των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών, μπορώ να ισχυρισθώ με ασφάλεια ότι αν δεν είχαν γίνει όλες αυτές οι προσπάθειες, η ανταγωνιστικότητα της Κύπρου θα ήταν χαμηλότερη και η σημερινή οικονομική κρίση πολύ χειρότερη.  Θα μπορούσαμε να είχαμε καλύτερα αποτελέσματα και καλύτερες προοπτικές; Η απάντηση είναι σαφέστατα καταφατική, αρκεί να μην είχαν γίνει σοβαρά λάθη στο παρελθόν, τα οποία συνεχίζονται και στο παρόν.  Το σημαντικότερο λάθος υπήρξε η αδυναμία προσήλωσης σε βάθος χρόνου σε μια σταθερή στρατηγική προσανατολισμένη στην αριστεία και τη διεθνή ανταγωνιστικότητα, αλλά η νόθευση της με συνέπεια τη διάσπαση δυνάμεων και τη σπατάλη πόρων σε πρωτοβουλίες καταδικασμένες εκ των προτέρων.  Αντί να επιμένουμε στη δημιουργία και ενίσχυση άριστων εκπαιδευτικών και ερευνητικών δομών με βάση διεθνή πρότυπα, ώστε να μπορούμε να επιτύχουμε μια συστηματική βελτίωση της διεθνούς ανταγωνιστικότητάς μας, η οποία θα αιμοδοτήσει την οικονομία με υψηλού επιπέδου ανθρώπινο δυναμικό, προτιμήσαμε να τείνουμε ευνοϊκά σε πληθωριστικές πρακτικές, λαϊκιστικές συνταγές και τοπικιστικές προτεραιότητες, οι οποίες αποδεδειγμένα πλέον οδηγούν σε διάσπαση δυνάμεων και οικτρά αποτελέσματα.

 Η δημιουργία ενός επιτυχημένου «Καινοτομικού Οικοσυστήματος» σε μια επιχείρηση ή σε ένα κράτος προϋποθέτει την ισορροπημένη συνύπαρξη πέντε καθοριστικών παραγόντων, υποστηρίζει η Judith Estrin: Ηγεσία, Χρηματοδότηση, Πολιτικές, Εκπαίδευση και Κουλτούρα και σημειώνει ότι οι πιο σημαντικές παράμετροι είναι η Ηγεσία και η Κουλτούρα.  Η Ηγεσία, γιατί καθορίζει τις κατάλληλες πολιτικές, παρέχει τους οικονομικούς πόρους, ρυθμίζει το απαιτούμενο επίπεδο εκπαίδευσης, εκφράζει το κοινό όραμα και δίνει την έμπνευση.  Η Κουλτούρα, γιατί προσδιορίζει την κλίμακα αξιών που ενθαρρύνει την Καινοτομία και το ευνοϊκό το περιβάλλον μέσα στο οποίο τα άτομα μπορούν να καινοτομήσουν.  Αξίες όπως η διερευνητικότητα, η αυτο-αξιολόγηση, η διακύβευση, η διαφάνεια, η υπομονή και η εμπιστοσύνη, καθορίζουν το δυναμικό ενός ατόμου, ενός οργανισμού ή ενός έθνους να καινοτομήσει.  Ας αναρωτηθούμε: Διαθέτουμε αυτές τις αξίες;

 Μ. Δικαιάκος, Αν. Καθηγητής, Πρόεδρος Τμήματος Πληροφορικής

Πανεπιστήμιο Κύπρου

Παραπομπές

1. “Rethinking Innovation. Insights from the World’s Leading CEOs.” M. Chapman, S. Berman, A. Blitz. IBM, 2008.
2. “Cultivating Genius in the 21st Century”. Jonah Lehrer. Wired. Μάρτιος 2012.
3. “Battle of the knowledge superpowers” Sean Coughlan, BBC News. 28 Σεπτεμβρίου 2011.
4.  “The Connected World. The Digital Manifesto: How Companies and Countries Can Win in the Digital Economy.” Boston Consulting Group. 28 Ιανουαρίου 2012.
5.  “White Paper on Cloud  Computing’ s Role  in  Job  Creation.” IDC. Μάρτιος 2012.
6. “Occupational Outlook Handbook, 2010-11 Edition.” Bureau of Labor Statistics. 3 Δεκεμβρίου 2010.
7. “China is Poised for an I.T. Golden Age”. Kai-Fu Lee. New York Times. 5 Δεκεμβρίου 2011.
8.  “China tops U.S, Japan to become top patent filer.” Reuters. 21 Δεκεμβρίου 2011.
9.  “Knowledge, networks and nations. Global scientific collaboration in the 21st centrury”. The Royal Society. Μάρτιος 2011.
10. “A Strategy for American Innovation: Securing Our Economic Growth and Prosperity”. The White House, 2011.
11. “That Used to be Us: How America Fell Behind in the World it Invented and How We Can Come Back” (Book Review). Bill Gates, 28 Φεβρουαρίου 2012.
12. Science and Engineering Indicators 2012, National Science Board.
13. “Cyprus National Reform Program 2011.” Γραφείο Προγραμματισμού, Κυπριακή Δημοκρατία. Απρίλιος 2011.
14. «Ψηφιακή Στρατηγική της Κύπρου». Τμήμα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών, Υπουργείο Συγκοινωνιών και Έργων, Κυπριακή Δημοκρατία. Φεβρουάριος 2012.
15. http://foundersforum.eu/
16. http://www.plugandplay.com
17. http://plugandplayegypt.com/
18. “Cyprus National Reform Program 2011.” Γραφείο Προγραμματισμού, Υπουργείο Οικονομικών, Κυπριακή Δημοκρατία. Απρίλιος 2011.
19. “Cyprus National Reform Program 2011.” Γραφείο Προγραμματισμού, Υπουργείο Οικονομικών, Κυπριακή Δημοκρατία. Απρίλιος 2011.
20. “Innovation Union Scoreboard 2011.” Maastricht Economic and Social Research Institute on Innovation and Technology. 7 Φεβρουαρίου 2012.