Skip to content

Οριενταλιστικά στερεότυπα, ιδεοληψίες, και ο πραγματισμός του Θουκυδίδη

Posted by (Author) on May 8th, 2013 - 12 Comments
avatar

 Ο εκκλησιαστής το λέει σοφά: «Ό,τι έχει γίνει θα ξαναγίνει.  Ό,τι έχει συμβεί θα ξανασυμβεί.  Τίποτα το νέο δεν υπάρχει κάτω από τον ήλιο».  Ο κόσμος είναι μια σκηνή στην οποία παίζεται και ξαναπαίζεται το ίδιο έργο, επειδή τα θεμελιώδη της ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι αυτά που πάντοτε ήταν: Τα συμφέροντα, η ισχύς, τα πάθη, ο θάνατος (και φυσικά οι φόροι!).

 Στον «Έμπορο της Βενετίας» ο Σάιλοκ δεν απαιτεί μόνο την αποπληρωμή του δανείου που έδωσε στον Μπασάνιο με εγγύηση του φίλου του Αντόνιο.  Είναι και μια ευκαιρία να πάρει εκδίκηση για τις προσβολές που υπέστη ως χρηματολάγνος Εβραίος.  Ακόμη κι όταν, με τη βοήθεια των φίλων του, ο Αντόνιο είναι σε θέση, όχι μόνο να αποπληρώσει το δάνειο που εγγυήθηκε αλλά να το επιστρέψει εις διπλούν, ο Σάιλοκ δεν ικανοποιείται.  Θέλει ένα κομμάτι από τη σάρκα του Αντόνιο, όπως είχε αρχικά συνομολογηθεί στο συμβόλαιο.  Η εκδίκηση ήταν πιο σημαντική γι’ αυτόν από την αποπληρωμή.  Τα ανθρώπινα κίνητρα είναι πιο σύνθετα απ’ ό,τι οι ορίζουν οι τυπικές συμβάσεις.   

 Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι δανειστές της τρόικας δοκίμασαν στην Κύπρο τη νέα στρατηγική του bail-in – την «εκ των έσω» διάσωση τραπεζών με συμμετοχή και των καταθετών.  Η σκληρότητα με την οποία το έκαναν αποκαλύπτει ένα ευρύτερο πλέγμα κινήτρων και αντιλήψεων.

 Η Κύπρος γι’ αυτούς –το ‘χουν πει – δεν έπρεπε να είναι μέλος της ΕΕ.  Θεωρούν ότι «εξαπατήθηκαν» με το ελληνοκυπριακό «όχι» στο δημοψήφισμα για το Σχέδιο Ανάν.  Η σημερινή σκληρότητα των ισχυρών της ΕΕ εμπεριέχει στοιχεία εκδίκησης, βασισμένα στην καχυποψία και την απαξίωση.

 Για να ασκηθεί αποτελεσματικά η ηγεμονική πολιτική, απαιτείται το κατάλληλο ιδεολογικό υπόστρωμα.  Ο αείμνηστος Εντουαρντ Σαϊντ κατέδειξε πώς η κυριαρχία των δυτικών δυνάμεων θεμελιώθηκε πάνω σε αναπαραστάσεις της ανατολής, βασισμένες σε προκαταλήψεις και στερεότυπα.  Το στερεότυπο του πονηρού, ανεύθυνου, και απείθαρχου ανατολίτη (σε αντίθεση με τον αυτοπειθαρχημένο, υπεύθυνο, και έντιμο δυτικό) κυριαρχεί στη (βορειο) ευρωπαϊκή κουλτούρα τουλάχιστον από τον 19ο αιώνα.

 Δηλώσεις αξιωματούχων των δανειστών ταιριάζουν σε αυτό το οριενταλιστικό πρότυπο πρόσληψης: «Η Κύπρος είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση» (Σόιμπλε), «το οικονομικό μοντέλο της Κύπρου έχει χρεοκοπήσει» (Σόιμπλε, Μέρκελ), «η Κύπρος είναι οικονομία-καζίνο» (Μοσκοβισί), «οποιαδήποτε σύγκριση της Κύπρου με το Λουξεμβούργο θα ήταν παράλογη» (Σόιμπλε).  Πιο αποκαλυπτική είναι η γλώσσα των ΜΜΕ και των κομμάτων στις βόρειες χώρες της ΕΕ.  «Κύπρος: Η Ευρώπη θέλει να κλείσει το καζίνο», ήταν ένα πρωτοσέλιδο της Γαλλικής «Λιμπερασιόν».  Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες και «πράσινοι» βουλευτές ταύτισαν την Κύπρο με το «ξέπλυμα μαύρου χρήματος Ρώσων ολιγαρχών».

 Η οριενταλιστική κατασκευή επέφερε την ηθική απαξίωση της Κύπρου και διευκόλυνε την επιβολή της ισχύος των δανειστών.  Όπως παρατηρεί ο Σαϊντ, ο οριενταλισμός δεν είναι απλώς μια αντίληψη για μιαν άλλη κουλτούρα, αλλά ένα «πολιτικό δόγμα» που στηρίζει ηγεμονικές επιδιώξεις.  Η απαξίωση του Άλλου είναι προϋπόθεση βιώσιμης ηγεμονίας.

 Υπάρχει όμως κι ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο: Η εσωτερίκευση των οριενταλιστικών αναπαραστάσεων από τους «ημέτερους» διαμορφωτές κοινής γνώμης.  Έγκριτοι αρθρογράφοι στην Ελλάδα προσέγγισαν την κυπριακή κρίση αναπαράγοντας τις οριενταλιστικές κατασκευές των ηγεμονικών δυνάμεων της ΕΕ.  Σε άρθρο λ.χ. του Τ. Μίχα (βλ. «Βήμα»/«Πολίτης», 24/3/13), η Κύπρος προσεγγίζεται με το αξιακά φορτισμένο διχοτομικό σχήμα «νορμάλ κράτος» (π.χ. χώρες Βόρειας Ευρώπης) – «μη νορμάλ κράτος» (π.χ. Ρωσία).  Κατόπιν, με την παράθεση εμβληματικών περιπτώσεων ξεπλύματος μαύρου χρήματος (π.χ. καταθέσεις Μιλόσεβιτς), ο αρθρογράφος οδηγεί στο υπόρρητο συμπέρασμα ότι η Κύπρος δεν είναι ένα «νορμάλ κράτος», άρα –υπονοείται – της αξίζει η μεταχείριση που είχε.

 Τέτοια ερμηνευτικά σχήματα επιτελούν, κυρίως, ιδεολογική λειτουργία – εκλογικεύουν την κατίσχυση των ισχυρών.  Οι ισχυροί της ευρωζώνης ταυτίζονται με την εικόνα του τιμωρού θεού που αποδίδει δικαιοσύνη, ανάλογα με τις αμαρτωλές πράξεις των πιστών.  Οι διεθνείς σχέσεις εκλαμβάνονται απλοϊκά ως ένα μεταφυσικό πεδίο διαπάλης αξιών (οι «νορμάλ» και οι «μη νορμάλ»), όχι ως ένα πεδίο σύγκρουσης αξιώσεων ισχύος.  Ο αξεπέραστος Θουκυδίδης μας προϊδέασε για τη σημασία της ισχύος στον περίφημο διάλογο Αθηναίων – Μηλίων κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο.  Στις αναφορές των αδύναμων Μηλίων στο «δίκαιο», οι ισχυροί Αθηναίοι απαντούν ωμά: «Ξέρετε πως […] μπορούμε να μιλάμε για δίκαιο όταν και δύο μέρη έχουν ίση ισχύ και ότι οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν και το δέχονται» (μτφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος).  Με άλλα λόγια: Τα συμφέροντα κινούν τον κόσμο, οι αξίες διαμορφώνονται στο πεδίο της διαπάλης αξιώσεων ισχύος.

 Μαντεύω τον αντίλογο: Και το ξέπλυμα μαύρου χρήματος στην Κύπρο; Η πλημμελής (τουλάχιστον) εποπτεία των τραπεζών; Τα θαλασσοδάνεια; Οι τεράστιες ευθύνες των πολιτικών; Όλα αυτά είναι «κατασκευές»;

 Θα επανέλθω.

 Ο Χ. Κ. Τσούκας (htsoukas@gmail.com) είναι καθηγητής Στρατηγικής Διοίκησης στην Έδρα Columbia Ship Management στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Categories → Οικονομία

12 Comments
  1. avatar
    Ίκαρος on May 8, 2013 - (permalink)

    Εξαιρετικό άρθρο.

    Τι έγινε μετά τη σφαγή των Μηλίων;

    Το αμέσως επόμενο κεφάλαιο του Θουκυδίδη είναι σημαντικό για να καταλάβουμε αν όντως το δίκαιο κρίνεται μόνο από την ισχύ του κάθε κράτους.

    Η συμπεριφορά των Αθηναίων και η ασύμμετρη χρήση βίας κατά των Μηλίων μάλλον τιμωρήθηκε στη Σικελία.

  2. avatar
    Ανωνυμος on May 8, 2013 - (permalink)

    Για τη ταμπακιέρα ούτε λέξη.
    Το θέμα είναι απλό: φάγαμε, ήπιαμε, ήρθε ο λογαριασμός και δεν είχαμε να πληρώσουμε. Αναγκαστικά λοιπόν υποκύψαμε στις απαιτήσεις της Τρόικας: του ενός και μοναδικού δανειστή.
    Όλα τα άλλα είναι πολυέξοδα παχιά λόγια. Διερωτώμαι πραγματικά πως θα ανέλυε τη παρούσα κατάσταση ο Θουκυδίδης.

  3. avatar
    Χάρης Ζαχαριάδης on May 8, 2013 - (permalink)

    Οι προκαταλήψεις υπάρχουν σε όλες τις κοινωνίες και οι προκαταλήψεις στις ισχυρές χώρες μπορεί να έχουν καταλυτικό ρόλο, ιδιαίτερα σε περιόδους πριν τη διεξαγωγή εκλογών, όπως συμβαίνει τώρα στη Γερμανία. Παρ’ όλα αυτά, η Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχει σε μικρές χώρες ένα πεδίο στο οποίο μπορούν να έχουν μεγαλύτερη ισχύ από αυτήν που αναλογεί στο μέγεθος τους. Απόδειξη γι′ αυτό αποτελεί η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ. Στις κινήσεις της μια μικρή χώρα πρέπει να κατανοεί τις προκαταλήψεις των ισχυροτέρων και να τις λαμβάνει υπόψη. Η Κύπρος λειτούργησε στον οικονομικό τομέα σε μεγάλο βαθμό ως “ανεύθυνος και απείθαρχος ανατολίτης” πράγμα που ενίσχυσε τα εις βάρος της στερεότυπα. Στις κινήσεις των Ευρωπαίων που οδήγησαν στην απόφαση του Eurogroup το Μάρτιο μπορεί να δει κάποιος προκαταλήψεις, όμως αυτές ήταν αναμενόμενες. Αυτό που καθόρισε τα γεγονότα ήταν η δική μας για χρόνια λανθασμένη και πιο πρόσφατα καταστροφική οικονομική διαχείριση.

    Τώρα, σε σχέση με τον οριενταλισμό ως αρνητικό στερεότυπο των δυτικών, είναι ενδιαφέρον να αντιπαραβάλουμε και τα δικά μας στερεότυπα για τον αραβικό κόσμο. Επίσης, μιλώντας για στερεότυπα των δυτικών, ας μην παραγνωρίζουμε και τη δική μας τάση να αυτοπροσδιοριζόμαστε σύμφωνα με δυτικά “θετικά” στερεότυπα, παραγνωρίζοντας όμως στην πορεία την αυθεντικά δική μας ανατολική εμπειρία.

    • avatar
      K on May 9, 2013 - (permalink)

      We are under EU occipation. A new colonial power for cyprus and you are telling that we more power with in the EU. Do you honesty believe that.

  4. avatar
    R on May 9, 2013 - (permalink)

    Οι αρχαίοι Αθηναίοι έχασαν τον πόλεμο διότι δεν επέδειξαν μεγαλοσύνη, κάτι που πρέπει να διακρίνει τους ηγέτες.

    Παρόλο που οι Γερμανοί είναι θαυμαστές/λάτρεις του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού εντούτοις φαίνεται ότι δεν διδάσκονται από την ιστορία.

    Τους δόθηκε η ευκαιρία να ηγηθούν ολόκληρης της Ευρώπης καθιστώντας την Γερμανία ηγέτιδα χώρα για τα επόμενα 200 χρόνια.

    Και αντί μεγαλοπρέπειας έκαναν επίδειξη μικροπρέπειας…

    Το τρένο για αυτούς έφυγε.

    Το αντιγερμανικό αίσθημα που επικρατεί μεταξύ των εταίρων είναι πλέον μια πραγματικότητα.

    Πιστεύω ότι στις επερχόμενες εκλογές η Μέρκελ θα πρέπει να καταποντιστεί.

    Για το καλό της Ευρώπης αλλά και της Γερμανίας.

    • avatar

      Οι καιροί που τα πλείστα ευρωπαϊκά κράτη διοικούντο από Ηγέτες, έχει, φοβάμαι, παρέλθει , ελπίζω όχι ανεπιστρεπτί.
      Τώρα έχουμε αποφοίτους λογιστικών και οικονομικών σχολών καθώς και νομικούς πάσης φύσεως και κατάρτισης να προσπαθούν να διοικήσουν άλλοτε περήφανα για την ηγεσία τους κράτη και ενώσεις κρατών όπως π.χ. τον κ. Shaissenbloom, και άλλους που όσον αφορά στην μεγαλοσύνη, σκίζουν!

    • avatar
      αθηνα on May 9, 2013 - (permalink)

      Αγαπητέ R,χωρίς να τρέφω καμία συμπάθεια προς τη Μέρκελ,νομίζεις ότι το γερμανικό ”πρόβλημα”, είναι μόνο θέμα προσώπων,ή έστω ιδεολογίας; Μη ξεχνάς ότι οι Γερμανοί Σοσιαλδημοκράτες ήταν πιό σκληροί μαζί μας,και σε φωνή πρίμο σεκόντο,ο σύντροφός τους, ο Γάλλος Μοσκοβισί,που μας αποκαλούσε σαν χώρα,οικονομία καζίνο.Βέβαια λείπουν στην Ευρώπη οι πραγματικοί ηγέτες του παρελθόντος,αλλά μην ξεχνάς πως ότι πάθαμε προήλθε κυρίως απο τη καταστροφική πενταετία Χριστοφια.

  5. avatar
    Παναγιώτης Σαββίδης on May 9, 2013 - (permalink)

    Ο καλύτερος “ανατολίτης” είναι αυτός που κερδίζει τον “δυτικό” στο δικό του παιχνίδι.

    Παράδειγμα είναι το Dubai, όπου προσπαθεί και καταφέρνει σε μέγιστο βαθμό να κερδίσει το παιχνίδι, όπως η πορεία της Emirates, και σε μεγάλο βαθμό ως τουριστικός προορισμός, οικονομικό και εμπορικό κέντρο.

    Στην Κύπρο ως κράτος, δυστυχώς, δεν βάλαμε κανένα στοίχημα, με τον εαυτό μας, να γίνουμε οι καλύτεροι σε οτιδήποτε.

    Χρειαζόμαστε ένα, όχι περισσότερους μόνο ένα, ηγέτη ο οποίος θα πάρει το θέμα στα χέρια του. Ένα ηγέτη που θα τον σέβονται και θα τον φοβούνται όταν πάρει τηλέφωνο οποιονδήποτε υπεύθυνο του δημοσίου ή του ιδιωτικού τομέα και του τα ψέλνει επειδή καθυστερεί το οποιοδήποτε έργο “του”. Το “του” έχει σημασία, επειδή αν δεν το πάρει προσωπικά, τίποτα δεν θα γίνει.

  6. avatar
    Sancho Panza on May 9, 2013 - (permalink)

    Pure Paranoia.
    We had every chance and all means to get ourselves out of this mess. We chose to protect anachronistic policies, we chose to support crooked politicians, we chose to support a ‘mother-land’ that turned that bit our head off, we chose to ignore all sings and warnings.
    Applying backward induction to shape our criminal indifference into a conspiracy theory of an orchestrated master plan of the ‘bad guys’ is a regurgitation of the same errors and short-sightedness that got us here.
    Wake up.
    Nobody will come to help anybody out the kindness of the heart, it is up to us to ensure that we align our interests with those of the powers that can make them happen. Sitting back enjoying the big party and expecting other to bail us out (Greek style) is a sure recipe for disaster (Greek style). Do we realistically believe that Milosevic cash (stolen from the Serbian people) did not line the pockets of our politicians and bankers? Do we realistically believe that we did not/ do not launder money? Or do we realistically expect the rest of Europe to come to our rescue while their citizens avoid tax by going through Cyprus.
    Enough finger pointing and useless demagogic theories. Either suggest measures out of this mess or keep to yourself.

    • avatar
      KKyriacou on May 15, 2013 - (permalink)

      Perfectly agree. Well said. But Cyprus deserved a better treatment than that. The auhor’s article is exremely well written, but I disagree with the notion that Northerns have a grudge against the “orientals”. The did not plan this just to get back to us on for the Anan Plan, even though I am sure some, wellcomed the opportunity to settle an old score; but that was a side-benefit. They were tired of bailouts and just wanted to put an end to this. They tried with Greece, but they failed miserably as the Greece proved systemic and to big too fail. Cyprus was just too good for them to get the message accross; small enough, isolated enough/non systemic and perfect timing as the markets were indifferrent.
      But shock therapy has its merits, and I believe that in the long term (as in Greece), this will prove good for Cyprus as it will force us to take the measures that nobody dared to take in the past.

  7. avatar
    Phylarchus on May 9, 2013 - (permalink)

    Το στοιχείο του οριενταλιστικού στερεότυπου υπάρχει, αλλά σε λανθάνουσα μορφή. Επανέρχεται μόνο όταν του δοθεί ευκαιρία ή έστω αφορμή. Υπάρχει ακόμη και μεταξύ “Δυτικοευρωπαίων”, π. χ. Γάλλων και Γερμανών. Στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο οι Γερμανοί αποκαλούσαν τους Γάλλους “άλουτους”, βρώμικους τεμπερχανάδες” και οι Γάλλοι τους Γερμανούς “απολίτιστους, άξεστους λουκανικάδες”.
    Το πρόβλημα είναι περισσότερο κατά την άποψη μου πρακτικό και οικονομικό, είναι ή έλλειψη πρόνοιας και σωστής διαπραγμάτευσης που επεκράτησε σε ανώτατο επίπεδο όταν μέσα σε θριαμβευτική γενική ευφορία συστάθηκε η Ευρωζώνη. Το κοινό νόμισμα ήταν μια έντονα πρακτική, επικίνδυνη πρόκληση, που όμως αντιμετωπίστηκε σαν μια λαμπερή σημαία που θα συνένωνε ως με δεσμά του γάμου τα ευρωπαϊκά κράτη. ‘Ολοι βάλανε τα γαμπρινά και νυφικά τους και μπήκαν μέσα με τραγούδια και χαρές. Και πράγματι ο γάμος θα πετύχαινε, αν την κυρίως προίκα, τα χαμηλά επιτόκια και το φτηνό χρήμα, τη χρησιμοποιούσαν όλα τα Ευρωκράτη με την ίδια επιτυχία. Αυτό όμως ήταν ευθύς εξ αρχής αδύνατο! Δεν αρκεί ως κράτος να διαθέτεις κεφάλαια για να προοδέψεις, υπάρχουν και διάφορες άλλες σημαντικές προϋποθέσεις. Ειδικά σ’ έναν κλειστό κύκλο με κοινές υποχρεώσεις αν μερικά μέλη δεν πληρούν τέτοιες προϋποθέσεις, τότε είναι φυσικό σύντομα να βρεθούν σε δυσμενέστερη μοίρα από άλλα. Μια τέτοια προϋπόθεση, που κατά τη γνώμη μου έπρεπε να είχε συζητηθεί εκτεταμένα κατά την ίδρυση του ευρώ, κάτι που δεν έγινε, είναι οι ευκαιρίες επένδυσης. Μια χώρα με μακρά παράδοση ψηλής τεχνολογίας, εκπαίδευσης και έρευνας διαθέτει πλούσιο απόθεμα νέων ιδεών για συγκεκριμένες υποσχόμενες επενδύσεις, σε αντίθεση με χώρες που δεν έχουν τέτοια παράδοση. Σε θέματα know how ας υπενθυμιστεί ότι υπάρχει και ειδική αυστηρή νομοθεσία που απαγορεύει για αρκετό διάστημα τις αντιγραφές τεχνολογικών προϊόντων και μεθόδων, ακόμη και όταν αυτά τα στοιχεία δημοσιεύονται. Είναι όμως τόσος ο όγκος μη δημοσιεύσιμων, μυστικών στοιχείων τεχνολογίας, που εμποδίζεται σχεδόν απόλυτα η ανάδειξη νέων δυνάμεων στον εξαιρετικά προσοδοφόρο αυτόν τομέα.
    Έπρεπε λοιπόν οι “αδύνατες” χώρες του ευρώ να απαιτήσουν και να πάρουν αντισταθμίσματα για την μειωμένη δυνατότητά τους να απορροφήσουν χαμηλότοκα δάνεια για προσοδοφόρες επενδύσεις. Αντ’ αυτού είδαμε πού καταλήξαν τα χαμηλότοκα ευρωπαϊκά λεφτά: στη γη, τα ξενοδοχεία και κυρίως τα καταναλωτικά δάνεια.
    - Ως αντισταθμίσματα για το προνόμιο των τεχνολογικών επενδύσεων που περιγράφω πιο πάνω θα προέτεινα :
    α) Υποβοήθηση με διάφορους τρόπους των τουριστικών επιχειρήσεων νοτιοευρωπαϊκών χωρών, π. χ. με τη μορφή φοροαπαλλαγών πολιτών βιομηχανικών χωρών που τες επισκέπτονται
    β) Εξεύρεση τρόπων υποβοήθησης της ανταλλαγής μετοχών μεταξύ επενδυτών βιομηχανικών μονάδων του βορρά της Ευρώπης με μετοχές επενδυτών τουριστικών μονάδων του νότου.

  8. avatar
    solwv on May 16, 2013 - (permalink)

    Διαβάζοντας αυτό το άρθρο, έχω μόνο δυο λέξεις να πω : “Θα αστειεύεστε”.

    Και, επεξηγώ. Πλείστοι Κύπριοι πολιτικοί και άτομα σε υψηλές θέσεις σε υπουργία δεν κατάλαβαν ποτέ πως παίζεται το παιχνίδι στην Ευρώπη. Αποκομμένοι, δεν φτιάξαμε, και δεν θελήσαμε να φτιάξουμε, ουδεμία συμμαχία. Ενόσω είχαμε χρήματα, έστω και μαύρα να ήταν, δεν τα επενδύσαμε σωστά για να δημιουργήσουμε αλληλεξαρτήσεις με άλλα Ευρωπαϊκά κράτη. Δεν βγήκαμε καν ποτέ να διεκδικήσουμε τα αυτονόητα. Έχουμε και εμείς βέτο σε αυτό το κλαμπ. Ναι θα έχει πολιτικές προεκτάσεις αν το χρεισημοποιήσουμε αλλά αν δεν φωνάξεις δεν θα πάρεις τίποτα. Ναι μπορεί να φταίμε, μπορεί να κάναμε λάθη, αλλά δεν είμαστε οι μόνοι στην Ευρώπη που κάναμε αυτά τα λάθη και πρέπει να σταματήσουμε να σκοτωνόμαστε μεταξύ μας. Ναι, να δούμε τα λάθη, να φτιάξουμε τα κακώς έχοντα, να φέρουμε διαφάνεια και αξιοκρατία, αλλά ότι λάθος και να έχουμε κάνει, δεν μας άξιζε να μας κλείσουν σε ένα κουτί και μετά να μας ρίξουν μια βόμβα και όποιον πάρει ο χάρος.

    Θα παρακαλούσα λοιπόν να μην ασχολούμαστε με αστειότητες και να αρχίσουμε, παρά την δεινή μας θέση, να εξωτερικεύμε τις θέσεις και της ανάγκες μας.

Leave a Reply

Note: XHTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to this comment feed via RSS